Сангийн сайд Б.Жавхлан, Монголбанкны ерөнхийлөгч Б.Лхагвасүрэн нар гэж "Бардам ам - Шалдан гуя"-наас өөр юмгүй хоёр нөхөр Ерөнхий сайд, МАН-ын дарга Л.Оюун-Эрдэнийн кабинетэд байнаа. Энэ хоёр харсаар байтал эдийн засаг бүхэлдээ дампуурч, Шри Ланкын хойноос орлоо. Монгол Улсын хөгжлийн 2023 оны төлөвлөгөө батлах тухай УИХ-ын тогтоолын төслийг хэлэлцэхээр төслийн танилцуулга саяхан болсон. Гэвч тогтоолын төслийн талаар гишүүдийн асуултад хариулах ёстой Сангийн сайд Б.Жавхлан болон Эдийн засгийн хөгжлийн дэд сайд нар хуралдаанд ирээгүй.Энэ бол нэг жишээ.Тэднийг ажлынх нь үр дүнг өгүүлж буй статистик үзүүлэлт голж байна.
Монгол Улсын эдийн засаг энэ оны эхний улиралд 3.8 хувиар агшиж, үнийн өсөлт 2014 оноос хойш дээд түвшинд буюу 14.4 хувьтай гарав. Эдийн засаг чөлөөт уналт хийж буй энэ үед инфляц хурдацтай өсөж байна. Үүний хор уршиг нь ажилгүйдэл, үүнээс үүдэх өрхийн орлогын бууралт, ядуурлаар ил болж, Монгол Улс даяараа энэ онд хүссэн ч, эс хүссэн хүнсээ хэрхэн худалдаж авах талаар толгойгоо гашилгах дүр зураг харагдаж байгаа. Өнөөдөр ийм үр дүнд хүрснийг Б.Жавхлан сайд, Б.Лхагвасүрэн ерөнхийлөгч нарын зүгээс цар тахал, Европт өрнөж буй дайнтай холбон тайлбарладаг.
Саяхан 4 хоногийн өмнө Эдийн засгийн байнгын хорооны /ЭЗБХ/ хуралдаан /2022.05.17/ болсон билээ. Тус хуралдаанаар Банкны тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг хэлэлцсэн юм. Энэ үеэр Төсвийн байнгын хорооны дарга Ч.Хүрэлбаатар Монголбанкийг ажлаа ямаршуу хийж байгааг дүгнэсэн.
Тэрбээр “Яагаад банкуудын EQR-ийг бэлдүүлээгүй юм бэ. Олон улсын валютын сангийн шаардлагаар хойшлуулж байгаа гэдэг тайлбарыг хэлж байна. Олон улсын валютын сан та нар энэ хуулийн хугацаанд нь багтааж хувьцаа заруулахын тулд EQR-ийг хийлгэсэн байх ёстой. Монголбанк ажлаа хийгээгүй байж байгаад үндсэндээ хойшлуулж байгаа гэж ойлгож байна. Банкны хувьцааг гаргаж олон нийтэд санал болгохын өмнө банк ямар байгааг хүмүүс мэдэхгүй байгаа. Хулхидаад муу банкуудын хувьцааг авах эрсдэл үүсч байна. Тиймээс AQR-ийг та нар урьдчилаад хийлгэсэн байх ёстой байсан. Б.Лхагвасүрэн ажлаа хийгээгүй. Тэгээд УИХ-д орж ирж хугацаа хойшлуулж өг гэдэг юм ярьж байна. Дэндүү хариуцлагагүй байна. Хоёрдугаарт, "Хаан" банкны хувьцаатай холбоотой асуулт бий. “Мета” компани Худалдаа хөгжлийн банкны хооронд гэрээ байгуулагдсан уу, гэрээ бий юу гэдгийг асууж өг гэж зөндөө хандсан. Та нар тайлбар өгөхгүй явсаар зөвшөөрлийг нь өгсөн гэж ойлгосон. “Мета”-ийн бичиг надад байна. “Мета” бол гэрээний тухай юу ч яриагүй байна лээ. Харин Худалдаа хөгжлийн банктай ямар нэгэн гүйлгээ мөнгө шилжүүлсэн зүйл байхгүйг хэлсэн. Ийм байхад та нар яагаад зөвшөөрлийг нь өгчихдөг юм. Б.Лхагвасүрэн чи саналаараа ажлаасаа татгалзсан дээр. Чи 3.4 сая хүний амьдралыг там болгож байна. Бизнесийн аж ахуй нэгж, компаниудад ам.доллар олдохгүй, хулгай хийж, хууль зөрчиж, мөнгө угаах үйл ажиллагаанд оролцож байна. Ингэж болохгүй. ЭЗБХ хийх гээд мэдээлэл хүсч байхад мэдээллийг нь өгөхгүй байлгаж байгаад сая зөвшөөрлийг нь өгчихсөн. Энэ бол хууль зөрсөн үйл ажиллагаа шүү Б.Лхагвасүрээн. УИХ-ын ЭЗБХ, ажлын хэсэгт түй май гэж, салаавч өгч байна. Яасан их эрх мэдэл, бяртай байна аа. Болж байна гэж бодож байна уу” гэсэн юм.
Монголбанк, Сангийн яам цаашид яах вэ? 50 тэрбум доллар-ын өртэй, 22 сая хүн амтай Шри-Ланка улсын нэг хүнд ноогдох өр 2.272 . Гэтэл 3.4 сая Монголчууд 33 тэрбум долларын өртэй нэг хүнд 9.705 доллар буюу Шри-Ланкаас 4.2 дахин их байна.Тэдний хийсэн балаг. Жишээ нь, үр дүнгээ тайлагнаагүй “10 их наяд”-ын хөтөлбөр алдаа байсныг олон улсын байгууллагууд зарлаж байгаа. Олон улсын зээлжих зэрэглэл тогтоогч Fitch агентлаг хамгийн сүүлд Монгол Улсын эдийн засагт хийсэн дүн шинжилгээндээ, тус хөтөлбөрийг инфляцын дарамтыг нэмэгдүүлсэн гэж шууд дүгнэсэн. “10 их наяд”-ын хөтөлбөрт коронавирус, дайн аль аль нь буруугүй. Энэ оны төгсгөлд улсын нийт гадаад өр ДНБ-ий 167 хувьтай тэнцэж, хүндхэн байдалд орно гэдгийг Fitch агентлаг тайландаа дүгнэсэн.
Монгол эдийн засгийг цаашид ийм хүмүүст даатгаад үлдээх үү?
Монголбанкны ерөнхийлөгч Б.Лхагвасүрэн, Сангийн сайд Б.Жавхлан нар одоо Монголын эдийн засгийг алах уу аврах уу? Эдийн засаг 3.8 хувь агшиж, 14.4 хувьтай гарсан үнийн өсөлт , валютын нөөц шавхагдсан, гадаад өр хоолойд тулчихсан. УИХ-ын дарга нь "бид гадаад өрөө төлөхгүй бол энэ улсаас хөөгдөнө шүү" гээд сууж байдаг. Монгол Улсын эдийн засгийн ийм замналаар өнөөдөр цаашид яах талаар гарц олж чадахгүй хүлээлтийн байдал орчихоод байна. Монгол Улсын эдийн засгийн өсөлтийг уул уурхайн экспорт л дэмждэг. Бид нүүрсээ сайн зарж чадахгүй л бол хэцүүднэ. Тэгэхээр гол худалдан авагч Хятад руу гарах хилээ нээх талаар бүх арга хэмжээг авах шаардлагатай болоод байна. Манай улсад орлого ингэж л орж ирнэ. Хятад улс уг нүүрсэндээ импортын хоригоо цуцалсан. Гэвч харамсалтай нь манайхан төлвөлсөн хэмжээндээ нүүрсээ гаргаж чадахгүй байсаар байна.
