МУИС-ийн Улс төр судлалын тэнхимийн багш доктор, дэд профессор Д.Бумдарьтай цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.
-УИХ-ын гишүүдийн тоог нэмэх нь ямар ач холбогдолтой юм бэ?
-Гишүүдийн тоог нэмэх ач холбогдлыг маш олныг дурдаж болно. Хамгийн гол нь тогтолцооны шинэчлэл өөрчлөлтийг хийхэд парламент өөрөө тодорхой хэмжээнд өөрчлөгдөх ёстой гэсэн зүй ёсны шаардлага гарч ирж байгаа. Үүнд л гишүүдийн тоог нэмэх учир шалтгаан оршиж байгаа гэж хэлж болно.
Олон давуу талыг дурдаж болно. Тухайлбал, иргэдийн төлөөлөл нэмэгдэнэ. Өнөөдөр дунджаар 44.7 мянган хүнийг нэг хүн төлөөлж байгаа бол гишүүдийн тоог нэмснээр одоогийн байдлаас 30-аад хувиар сайжирна. Мөн нийгэмд байгаа олон ургалч үзэл парламентад орж ирэх боломж бүрдэнэ. Хамгийн чухал нь хууль батлах процесс мэтгэлцээн дээр өрнөдөг байх, асуудалд нухацтай хандах, судалгаа шинжилгээ дээр үндэслэдэг байх гээд давуу байдал үүснэ.
-Уг нь Засгийн газраас 152 гишүүнтэй байхаар хуулийн төсөл өргөн барьсан ч хоёрдугаар хэлэлцүүлгээр бууруулж 126 болгосон. Үүнээс дахиад бууруулбал гишүүдийн тоог нэмж байгаа үр дүн гарах уу?
-Хүмүүст нэмэгдэж байгаа зүйл нь тоо харагдаад байна. Гэтэл бид сонгуулийн холимог тогтолцооны талаар ярьж байна. Мөн Улс төрийн намын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөл, Сонгуулийн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт гээд улс төрийн тогтолцоо буюу тоглоомын дүрмээ бүхэлд нь ярьж байна. Бид парламентын засаглалтай байвал олон ургалч үзэл санаа уралдуулдаг байх юм уу, олон намын тогтолцоо бодитой байх уу, үнэхээр иргэдээ төлөөлөхүйц байж чадах уу гэж тогтолцооны шинэчлэл хийж байгаа. Гурван том хуулиа дагаад энэ бүх өөрчлөлтийг хийнэ. Гэтэл гишүүдийн тоон дээр акцент өгөөд байна. Математикийнх ч тэр, манай улс төр судлалынхан ч 150-иас дээш гишүүнтэй байх ёстой гэсэн маш олон үндэслэлийг гаргаж өгч байгаа. Хамгийн алдартай нь куб язгуурын арга. Улс орон бүхэн, жил бүхэн гишүүдийнхээ тоог нэмэх боломжгүй. Зүй тогтлын хувьд хүн амын өсөлтийн хурдын хэмжээгээр тооцдог. Гэтэл энэ нь иргэдэд төдийлөн сайн хүрэхгүй байх шиг байна. Парламентын гишүүдийн тоог тооцдог олон тооцоолол байгаа. Энэ тооцооллуудаар үзэхэд манай улс 150-164 гишүүнтэй байх ёстой гэсэн дүн гарч байгаа. Үүнээс манайд боломжит хэмжээ нь 76 нь тойргоос, 76 нь жагсаалтаар сонгох боломжтой гэж үзэж хууль санаачлагчид оруулсан. Түүнээс 76-г хоёроор үржүүлсэн бүдүүлэг математик тоо биш ээ.
Харамсалтай нь, эхний хэлэлцүүлгийн дараа гишүүд тойрогтоо ажиллахдаа иргэдэд ойлгомжтой тайлбарлаагүй байх, дээрээс нь нийгэм, эдийн засгийн хүндрэлтэй байдал нь гишүүдийн тоог нэмнэ гэхэд галтай сэдэв байсныг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ энэ зөвшилцлөөр шийдэх асуудал учраас хоёрдугаар хэлэлцүүлгийн үеэр 126 болгож бууруулсан. Харин үүнээс доошоо оруулбал өөрчлөлт ямар ч үр дүнгүй болно. Яагаад гэвэл 76 гишүүнтэй байснаас ялгаагүй болно. Шинэчлэл хийж байгаа утга учир нь алдагдана. Тэгэхээр энэ нь эргээд иргэдэд тодорхойгүй, гишүүдийн тоог худлаа нэмсэн байна гэдэг улстөрд итгэх итгэлийг бас л бууруулах үйл ажиллагаа болох учраас 126-аас бууруулж, энэ төслөөсөө ухарч болохгүй. Улс төрд сонгогдох, гишүүн болох, парламентад байна гэдэг улс төрийн цэвэр мэтгэлцээн, санаа оноогоо уралдуулах, зөвшилцөл явагдаж байдаг амьд процесс. Үүнийгээ сайн хийх ёстой. Өнөөдөр манайд ийм улс төрийн соёл суугаагүй учраас гишүүд иргэдтэйгээ ярьж, ойлгуулж чадахгүй байна ч гэдэг юмуу дүр зургууд харагдаад байна. Хэрвээ бид энэ шинэчлэлийг хийж чадвал дараа дараагийн үед гарч ирж байгаа улстөрчид парламентын засаглал гэж юу юм, гишүүд яаж мэтгэлцэх, яаж эрх ашгаа хамгаалах юм, асуудалд яаж үнэн зөв шинжлэх ухаанчаар хандах вэ гэдэг зүйлүүд тогтож эхэлнэ. Суур нь тавигдана гэсэн үг. Энэ утгаараа улс төрийн шинэ өнгө төрхийг авчрах томоохон өөрчлөлтүүд явж байгаа учраас энэ удаагийн парламент энэ үүргээ маш сайн ухамсарлах хэрэгтэй.
-126 гишүүнтэй болсноор УИХ-ын тухай хууль, УИХ-ын дэгийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулна. Ингэснээр гишүүн бүхэн үг хэлэхгүй, улс төр хийхгүй, харин бүлгээ, байнгын хороогоо төлөөлж үг хэлдэг болно?
-Ихэнх парламентын засаглалтай улс орнууд ийм дэгтэй байгаа. Дор хаяж 200-аас дээш гишүүнтэй байхад хууль санаачилсан байнгын хороо ч юм уу асуултад хариулна. Мэтгэлцээн ажлын хэсэг, байнгын хороон дээр өрнөнө. Харин гарч ирээд цөөнх юм уу, тухайн асуудалд эргэлзэж байгаа гишүүдийн төлөөлөл асууна гэдэг ч юм уу жинхэнэ парламентын мэтгэлцээн өрнөнө.
-УИХ-ын гишүүдийн 50 хувийг тойргоос 50 хувийг жагсаалтаар сонгон санал оруулсан ч хэлэлцүүлгийн үед 60:40 болгоод бууруулчихлаа. Тэгэхээр холимог тогтолцооны үр дүн гарч чадах уу?
-Муу зүйл их амархан тарна, амархан сурна. Гэтэл сайн зүйл эсрэгээрээ маш их цаг зарцуулдаг. Сайн зүйлд дасахын тулд их цаг зарцуулна, үр шимээ өгөхийн тулд маш их хөдөлмөр шаарддаг. Ардчилал ч тийм. Маш их иргэдийн хариуцлага, оролцоо, хяналтыг шаардаж байж тордогдож явдаг засаглал. Тэгэхээр энэ утгаараа 2024 оны сонгуулийн үр дүнгээр өөрчлөгдөнө гэж байхгүй. Харин 2024 онд бид нэр дэвшилт, арай өөр сонгуулийн кампанит ажил явуулах, шинэ парламент шинэ дэгээр үйл ажиллагаа явуулна гэдгийг харна. Нэг үгээр, эхний парламент бол бүх зүйл нь шинэ дараагийн соёлыг суулгах үйл ажиллагаа хийнэ. Хоёр дахь нь алдаа оноог нь засах байх, гурав дахь нь мэргэшиж эхэлнэ. Тэгэхээр бид ядаж 10 жилийг харах ёстой. Япон 1994 онд Сонгуулийн хууль, Улс төрийн намын тухай хууль гэх мэт улс төрийн тогтолцоотой холбоотой дөрвөн том хуулиа өөрчилсөн. Ингээд 10 жилийн дараа үр дүн гарч ирсэн гэж судлаачид нь хэлдэг. Тэгэхээр аливаа өөрчлөлтийн үр дүнг бид 10 жилийн дараа үзнэ. Тэр бүү хэл сонгуулийг нэг арга хэлбэрээр гурван удаа давтаж байж сайн, муу нь мэдрэгдэж эхэлнэ. Энэ ч утгаараа дор хаяж хоёр парламентын дараа л үр дүн нь мэдрэгдэж эхэлнэ.
-Холимог тогтолцоогоор сонгууль явуулахаар тав хүртэлх нам парламентад орж ирнэ гэсэн тооцоо байна. Тэгэхээр нэг нам 50+1 хувийн санал авч чадах уу. Эвслийн Засгийн газар байгуулах нөхцөл үүсэх үү?
-Одоохондоо Засгийн газар тогтворгүй болох боломжгүй. Яагаад гэхээр манай улс төрийн намууд төлөвшөөгүй байна. Ямар ч тохиолдолд иргэд институцилагдсан байх, ядаж итгэж найдахуйц гэхээр нэг, хоёр намаа харах нь нэг ёсны далд ухамсрынх нь дүрэм явж байдаг. Юу, юу ч чадахгүй хүн сонгох уу, нам сонгох уу гэдэг сонголтын өмнө ирнэ. Энэ тугаараа шууд таван нам орж ирэх боломжгүй. Гэхдээ бид Үндсэн хууль дээрээ олон намын тогтолцоотой гээд заачихсан учраас бодит болгож, олон намын төлөөлөл парламентад орж ирдэг л байх ёстой. Улс төрийн намын тухай хуулиар босгыг өөрчилж байгаа. Ингэснээр дөрвөөс дээш нам парламентад орж ирэх боломж бүрдэнэ. Энэ нь эргээд улс төрийн намууд төлөвших, хөгжих, илүү парламентат улс төр хийж чадах чадамжийг өгнө. Мэдээж хэрэг тодорхой хугацааны дараа хүчтэй намууд бүрдээхээр эвслийн Засгийн газар бий болж эхэлнэ.
Гэхдээ эвсэл болно гэдэг эрх ашгаараа эвсэл болох биш. Харин улс төрийн үзэл баримтлалаараа эвсэх ёстой байдаг. Зүүний намууд зүүнээрээ, барууных бол баруунаараа. Гэтэл манайд баруун, зүүн хамаагүй эрх ашигт хүрч л байвал ч юм уу, Засгийн газраа байгуулж байвал хамаагүй эвсдэг.
-Ярилцсанд баярлалаа.
ЭХ СУРВАЛЖ : iToim.mn
