Өнөөдөр улс орон даяар ид шуугиж буй халуун сэдвүүдийг Засгийн газрын тусгай сангийн асуудлууд тэргүүлж байна. Уг нь үүнээс дутахгүй хэмжээнд нийгмийн анхааралд байх ёстой сэдэв бол нүүрсний хулгай юм. Гэвч сүүлийн саруудад өрнөж буй үйл явцуудыг харахаар гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн нь авлигачдыг жигшиж буйгаа илэрхийлсэн хэвээрээ байгаа ч үнэн хэрэгтээ нүүрсний хулгайчидтай хийх засгийн тэмцлийн хүч нэг л сулраад байгаа дүр зураг давамгайлж байна. Өнгөрсөн оны сүүлийн сард нүүрсний хулгайн асуудал улс орныг бүхэлд нь хамарсан үндсэн сэдэв болоод байсныг хэн хүнгүй санаж буй биз. Яг тэр эрчээрээ урагшилсан бол нүүрсний асуудлаарх нээлттэй сонсгол хэдийнэ болчихсон байх байлаа. Гэвч хагас жил өнгөрчихөөд байхад сонсгол болсонгүй, эрх баригчид хийсэнгүй өнөөдрийг хүрлээ.
Өнгөрөгч арванхоёрдугаар сард Улсын Их Хурлын Эдийн засгийн байнгын хорооноос “Нүүрсний экспорт, тээвэрлэлттэй холбоотой асуудлаар холбогдох эрх бүхий байгууллагуудын тайлан, мэдээлэлтэй танилцах” ерөнхий хяналтын сонсголыг зохион байгуулах үеэр НЭЭЛТТЭЙ СОНСГОЛ хийх шаардлагатай гэдэг нь эрхбиш тодорхой ойлгогдож байсан л даа.
Тухайн үед Б.Жавхлан сайд “Монгол Улс 1995 оноос хойш нийтдээ 336 сая тонн нүүрс экспортолсны 298.4 сая тонн буюу 80 хувийг нь 2011 оноос өдийг хүртэл экспортолсон гэдэг тоон мэдээллийг танилцуулж байсан. Нийт экспортолсон нүүрсний 90 хувийг “Эрдэнэс Тавантолгой”, “Энержи Ресурс”, “Монголын алт МАК”, “Тавантолгой”, “Саусгоби”, “Моэнко”, “Чинхуа МАК Нарийн сухайт”, “Хангад эксплорэйшн” зэрэг 8 компани дангаараа экспортолжээ. 336 сая тонн нүүрс экспортлоод энэ хугацаанд нийтдээ 45.2 их наяд төгрөгийн борлуулалтын орлого олсны 43.5 их наяд төгрөг буюу 95 хувийг нь 2011 оноос одоо өнөөдрийг хүртэлх хугацаанд олсон гэсэн юм.
Тэгэхээр нүүрсний хулгайчдын үнэн төрхийг уудлан ил тод болгохын тулд сүүлийн арван жилийн асуудлыг авч үзэх шаардлагатай. Нүүрсний экспорттой холбоотой аж ахуйн нэгжүүдийн үйл ажиллагаанд хийсэн хяналт шалгалтын явцад илэрсэн зөрчлүүдийн гүн рүү орох ёстой л доо.
Энэ бүхнийг нээлттэй сонсголоор гаргаад ирвэл их луйврын эздэд гишгэх газар үлдэхгүй байж мэдэхээр. Гэвч эрх баригчдын хувьд сонгуулийн өмнөхөн ингэж бөмбөг тэслэх нь дэндүү аз сорьсон хэрэг болно гэж болгоомжилж буй биз.
Уг нь нүүрсний хулгайг шуурхай илрүүлэх хуулийн байгууллагуудын нэгдсэн ажлын хэсгийг хагас жилийн өмнө байгуулсан байдаг. Тодруулбал, 2022 оны арванхоёрдугаар сарын 5-ны өдрөөс Улсын ерөнхий прокурорын газраас АТГ, ЦЕГ, ТЕГ-ын хамтарсан ажлын хэсгийг байгуулж, нүүрсний гэх тодотголтой хэргийн мөрдөн шалгах ажиллагааг хурдан шуурхай шалгаж шийдвэрлэх үүргийг мөрдөх байгууллагуудад өгсөн байдаг. Тэгвэл шуурхай ажлын хэсэг өнөөдрийн байдлаар хэрхэн ажиллаж байгаа вэ гэдгийг Нийслэлийн прокурорын газрын Хэрэг бүртгэх, мөрдөн байцаах ажиллагаанд хяналтын тавих хоёрдугаар хэлтсийн дарга Г.Гэрэлтуяагийн өчигдөр өгсөн мэдээлэлд үндэслэн хүргэе.
Ажлын хэсэгт нийт 48 мөрдөгч мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулж, 12 прокурор хяналт тавин ажиллаж буй бөгөөд өнөөдрийн байдлаар бид 50 хэрэгт мөрдөн шалгах ажиллагаа явуулж байгаагийн 33 нь хэрэг бүртгэлтийн хэрэг, 17 нь мөрдөн байцаалтын хэрэг аж. Хэрэг бүртгэлтийн хэрэг гэдэг нь нотлох баримт цуглуулах ажиллагаа явагдаж байгаа хэрэг.. Өөрөөр хэлбэл, хэн нэгэн этгээдийг яллагдагчаар татаагүй хэргүүд. Харин 17 мөрдөн байцаалтын хэрэг нь ямар нэгэн албан тушаалтан, иргэнийг эрүүгийн хэрэг үүсгэж яллагдагчаар татах прокурорын шийдвэр нь гарсан хэргүүд аж. Ажлын хэсэг байгуулагдсанаас хойших хугацаанд Нийслэлийн прокурорын газраас нийт 58 хүнд холбогдох долоон хэрэгт яллах дүгнэлт үйлдэж шүүхэд шилжүүлсний дөрөв нь анхан шатны шүүхээр шийдвэрлэгдэж, шийтгэх тогтоол нь гарчээ. Тухайлбал, Сонгинохайрхан дүүргийн Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхээр найман хүнд холбогдох нэг хэрэг, Өмнөговь аймгийн Ханбогд сум дахь Сум дундын шүүхэд 16 хүнд холбогдох гурван хэрэг тус тус шийдвэрлэгдсэн. Одоо анхан шатны шүүх дээр хоёр хэргийн гэм буруугийн шүүх хуралдаан зарлагдчихсан хүлээгдэж байгаа гэсэн мэдээллийг өгч байна.
Тэгэхээр хуулийнхны өгч буй мэдээллээр бол ямар ч байсан нүүрсний хулгайн асуудалд холбогдогчид шалгагдаж л байна.
Хуулийнхан өөрсдийн чиг үүргийн дагуу ажлаа гүйцэтгэж байгаа ч нүүрсний хулгай бол системийн луйвар болж лугшсан том асуудал учраас нийгмийн хяналт дор буюу нээлттэй сонсголын хүрээнд баримтуудыг уудлах шаардлагатай л даа.
Үүнийг улс төрийн шийдвэрийн дагуу хийх ёстой учраас л эрх баригчид нүүрсний хулгайтай хийх тэмцлээсээ хойш ухраад байна уу гэж харахад хүрээд буй юм. Өнгөрсөн арав гаруй жилд нүүрсний экспортоос олсон орлого Монгол Улсын ДНБ-ий өнөөдрийн хэмжээтэй бараг дүйж буйг уншигч та анзаарсан байх. Ингээд үзэхээр нүүрсний хулгайн дүн 40 их наядтай дүйнэ гэсэн тооцоолол бодит байдалтай нийцтэй байх магадлал өндөр юм. Энгийнээр жишихэд нүүрсний хулгайчид өнгөрсөн арван жилд Монгол Улсын хөгжил дэвшлийг тэтгэх байсан хэчнээн их наяд төгрөгийг луйврын машиндаа хийн эргэлдүүлснийг шүүн хэлэлцэх цаг хэдийнэ болсон. Улс төр, эдийн засгийн бүлэглэлүүдийн оролцоотой нүүрсний хулгайг бусад сэдвүүдээр дараад ингэсгээд өнгөрөөх гэж буй бол МАН ирэх сонгуульд оролцох хэрэг байна уу?
Н.ЧИНЗОРИГ
