Монгол Улс бол уул уурхайн салбараас эдийн засаг, төсвийн орлого нь ихээхэн хамаардаг орны нэг. Тиймээс уул уурхайн томоохон компаниудын үйл ажиллагаа, улсад төлж буй татвар, эдийн засагт оруулж буй хувь нэмэр нь улсын төсвийн орлого бүрдэхэд чухал нөлөө үзүүлдэг.
Энэ хүрээнд төрийн өмчит “Эрдэнэт үйлдвэр” ТӨҮГ, “Оюу толгой” ХХК зэрэг томоохон уул уурхайн компаниуд улсын төсвийн гол татвар төлөгчдийн тоонд багтдаг. Тэдгээрийн зэрэгцээ Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сумын нутагт үйл ажиллагаа явуулдаг Тавантолгойн нүүрсний орд нь Монгол Улсын эдийн засаг, экспортын орлогод онцгой байр суурь эзэлдэг.
Тавантолгойн ордод түшиглэн үйл ажиллагаа явуулдаг “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК нь Монгол Улсын төрийн өмчит компани бөгөөд тус компанийн хувьцааны тодорхой хэсгийг Монгол Улсын иргэд эзэмшдэг. Өөрөөр хэлбэл, Тавантолгой бол зөвхөн улсын төсөвт орлого төвлөрүүлдэг стратегийн ач холбогдолтой уурхай төдийгүй, Үндсэн хуулиар олгогдсон байгалийн баялагийн үр өгөөжийг ард түмэн хүртэх хүрээнд 1072 хувьцааны ногдол ашгийг бүрдүүлдэг компани юм.
Иймээс “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн үйл ажиллагаа, ашиг орлого, ногдол ашиг хуваарилалт, хувьцаа эзэмшигч иргэдэд хүртэж буй өгөөжийг зөвхөн компанийн санхүүгийн үзүүлэлтээр бус, ард түмний байгалийн баялгаас хүртэх үр өгөөжөөр дүгнэх учиртай.
"Эрдэнэс Тавантолгой" ХК айл өрхийн төсөвт хэрхэн нөлөөлөв?
Монгол Улсын иргэн бүрийн өдөр тутмын амьжиргаа, улсын төсвийн орлогын тогтвортой байдалтай шууд холбогддог аж ахуйн нэгж бол яах аргагүй "Эрдэнэс Тавантолгой" (ЭТТ) ХК юм. Цар тахлын дараах төсвийн алдагдал, төлбөрийн тэнцлийн дарамт, валютын хомсдолтой он жилүүдэд тус компанийн олборлолт, борлуулалтын орлого нь төгрөгийн ханшийг барих валютын нөөцийг бүрдүүлж, улсын нэгдсэн төсвийн орлогын арав гаруй хувийг дангаараа хангах хөдөлгүүр болж ирлээ. Жирийн иргэний хувьд 1072 хувьцааны ногдол ашиг нь өрхийн хэрэглээний шууд дэмжлэг болж хүрдэг бол улсын эдийн засгийн түвшинд сургууль, цэцэрлэг, эмнэлэг барих, тээврийн дэд бүтцийг санхүүжүүлэх гол эх үүсвэр болж байна.
Гэвч түүхий эдийн олон улсын зах зээлийн үнийн савалгаа, нэг улсаас хамааралтай худалдааны бүтэц, Говийн эмзэг экосистемд учруулж буй байгаль орчны дарамт нь тус компанийг зөвхөн түүхий нүүрс олборлогч төдий бус, харин байгаль орчин, нийгэм, засаглалын (ESG) хариуцлагыг бодитойгоор хэрэгжүүлэгч аж үйлдвэрийн цогцолбор болохыг зүй ёсоор шаардаж байна.
Доорх шинжилгээгээр төрийн болон компанийн албан ёсны тоо баримтад тулгуурлан ЭТТ компанийн улс, орон нутгийн хөгжил, хүний нөөц, засаглал, ногоон шилжилтэд үзүүлж буй бодит байдлыг дурьдая.
Төсвийн "зүрх" ба иргэдийн өгөөж: Татвар, хураамж, ногдол ашгийн бодит харьцуулалт
Уул уурхайн салбарын үр ашгийг хэмжих хамгийн тод суурь бол төсөвт оруулж буй татвар, хураамж, ногдол ашиг байдаг. Байгуулагдсан цагаасаа хойших 15 жилийн хугацаанд хуримтлуулсан дүнгээр 12.8 их наяд төгрөгийн цэвэр ашигтай ажилласан ЭТТ ХК нь өнөөдрийн байдлаар улсын төсөвт 15 жилийн хугацаанд нийт 11 их наяд төгрөгийн татвар, хураамжийг төвлөрүүлж иржээ. Ялангуяа 2022 оны эцсээр тогтоосон онцгой дэглэм, хилийн боомтуудын нэвтрэх хүчин чадлын өсөлт болон нүүрсний экспортын биет хэмжээ огцом сэргэсэн 2023-2024 онуудад улсын төсвийн давуулан биелэлтийг хангасан гол хөшүүрэг болж өгсөн юм.
Эдгээр олон оронтой тоон үзүүлэлтийг иргэдийн амьдралд ойр, нийгмийн бодит дэд бүтэцтэй дүйцүүлэн харвал дараах зураглал гарна. Монгол Улсын хэмжээнд 320 хүүхдийн суудалтай стандартын шинэ сургуулийг хот, хөдөөд барьж ашиглалтад оруулахад дунджаар 5.4 тэрбум төгрөг шаардагддаг. Энэхүү жишгээр тооцвол, ЭТТ компанийн зөвхөн 2024 онд улсын төсөвт төвлөрүүлсэн 3.5 их наяд төгрөгийн татварын орлого нь улсын хэмжээнд нэг жилийн дотор 648 ширхэг иж бүрэн сургууль шинээр барих төсөвтэй тэнцэж байна. Мөн Монгол Улс 2024 онд боловсролын салбарын нийт 190 барилга байгууламж, их засварын төсөлд улсын төсвөөс 472.7 тэрбум төгрөг хуваарилсан бөгөөд тус компанийн ганцхан жилийн татвар нь улсын боловсролын жилийн нийт хөрөнгө оруулалтыг 7.4 дахин санхүүжүүлэх хэмжээнд хүрсэн юм.
Орон нутгийн төсвийн хувьд ч уурхай байрладаг Өмнөговь аймаг болон Цогтцэций суманд үзүүлэх нөлөө нэмэгдсэн. Тус компани 2025 онд Өмнөговь аймагт 409.7 тэрбум төгрөгийн татварын орлого төвлөрүүлсний 43.4 тэрбум төгрөг нь Цогтцэций сумын төсөвт хуваарилагджээ. Үүнээс гадна Орон нутгийн хөгжлийн сан (ОНХС)-гаар дамжуулан 3 тэрбум төгрөгийн төсөл арга хэмжээг шууд санхүүжүүлсэн бөгөөд 2026 оноос хуулийн өөрчлөлтийн дагуу агаарын бохирдлын төлбөрийг 100 хувь аймгийн төсөвт үлдээх шийдвэр гарсан нь уул уурхайн өгөөж орон нутагтаа шууд үлдэх санхүүгийн боломжийг бүрдүүлж байна.
Иргэдийн хувьцааны ногдол ашгийн тухайд, компани өнгөрсөн хугацаанд нийт дөрвөн удаагийн шийдвэрээр 2.2 их наяд төгрөгийг хувьцаа эзэмшигчдэд тараажээ. 2022 оны цэвэр ашгаас 1072 хувьцаатай иргэн бүрд татварын дараах дүнгээр 104,000-116,000 төгрөг, 2023 оны цэвэр ашгаас 256,000-285,000 төгрөг хуваарилсан бөгөөд 2024 оны нийлбэр дүнгээр иргэн бүрд 350,000 төгрөг олгосон нь 3.4 сая иргэнд бэлэн мөнгөний шууд өгөөж болж очив.
Энэхүү шийдвэр нь дөрвөн ам бүлтэй өрхөд дунджаар 1.0-1.4 сая төгрөгийн орлого оруулж, иргэдийн худалдан авах чадварыг богино хугацаанд тэтгэсэн хэдий ч дата шинжээчийн өнцгөөс авч үзвэл тодорхой макро эрсдэлийг дагуулдаг. Их хэмжээний бэлэн мөнгө зах зээлд богино хугацаанд нийлүүлэгдсэн саруудад мөнгөний нийлүүлэлт (M2) 24 хувиар тэлж, дотоодын зах зээлд өргөн хэрэглээний барааны эрэлтийн инфляцыг өдөөх эрсдэл бий болдгийг зах зээлийн динамик харуулдаг. Иймд ногдол ашгийг жил бүр бэлнээр тараахаас илүүтэй, ирээдүйн баялгийн сан, орон сууцжуулалт, хуримтлалын нэгдсэн системээр дамжуулан өгөөжийг нь урт хугацаанд хадгалах, иргэдэд өгөөжтэй болгох Засаг төрийн бодлого үгүйлэгдэж байна.
Үргэлжлэл бий...
Ц.Мөнх
Amlalt.mn
