Д.ГАНХУЯГ
АНХААРАЛ ТАТСАН МЭДЭЭЛЭЛ:
АНУ-ын Трамп ерөнхийлөгчийн засаг захиргаа нь Америкийг Дахин Агуу Болгох”Make America Great Again” гэх үндсэн зорилгоо хэрэгжүүлэхийн тулд DONRO үзэл баримтлалыг дэвшүүлэн хэрэгжүүлж эхэллээ.
Тухайлбал АНУ олон талт байдалд суурилсан олон улсын хамтын ажиллагаанаас гарч байгаагаа мэдэгджээ.
Ингэснээр энэ дэлхийн дэг журамд өөрчлөлт орох нь тодорхой болж байна.
Би энэ материалыг Японы Эдийн засаг сонин”NIKKEI”-д гарсан нийтлэлүүдийг шууд орчуулж, өөрийн байр суурийг бараг оруулалгүйгээр бэлтгэлээ.
Шалтгаан нь дэлхийн дэг өөрчлөгдөж буй энэ үед цөөхөн Монголчууд бид зарим асуудлаар нэгдсэн ойлгоцтой байх нь бидэнд бага ч гэсэн тустай байх гэж бодсонд оршино.
Энэхүү дэлхийн дэг журмын өөрчлөлтийн нөлөөлөл нь Монгол Улсад хэрхэн нөлөөлөх талаар төрийн холбогдох байгууллагууд зохих судалгааг хийж байгаа нь тодорхой. Гэхдээ сүүлийн 10 жилийн хугацаанд төр, засаг тухайлбал манай эрх баригчид ардчилал, парламентийн засаглалыг бэхжүүлэх, иргэдийнхээ Үндсэн хуульд заасан баталгаатай эдлэх хүний эрх, эрх чөлөөг хангах, нийт иргэдийнхээ амьдрах, ажил бизнес эрхлэх, суралцах өрсөлдөх чадвартай,таатай орчныг бүрдүүлэх үндсэн ажил үүргээ хангалтгүй биелүүлж ирсэнд шударга, оюунлаг иргэд нилээд их бухимдалтай болсон.Энэ байдлыг олон улсын байгууллагуудын судалгаа нотолдог. Тодруулбал олон улсын хэмжээнд өрсөлдөх чадварын индекс, бизнес эрхлэхүйн үзүүлэлт, авилгалын индекс, баян хоосны ялгаа, засаглалын индекс, хуульт ёсны үзүүлэлт, хэвлэлийн эрх чөлөний үзүүлэлт, хүний нөөцийн ур чадварын зэрэг үзүүлэлтүүд нь доошилсоор, хойшилсоор байгаа билээ. Өнөөгийн эрх баригчдийн хийдэг, бас хоорондоо тэмцэлддэг үндсэн ажил нь төрийн жинхэнэ алба болон төрийн өмчит компанийн удирдлагыг мэргэжлийн шалгуур үзүүлэлтгүйгээр цүнх баригч хэмээх намынхаа улстөрийн албан тушаалтнууд болон хамаарал бүхий этгээдүүдээр дүүргэх, эрх мэдэл албан тушаалаа урт хугацаанд хадгалахын тулд дараагийн сонгуульд ялах бэлтгэлийг 1-2 жилийн өмнөөс хийх зэрэг муу дадалтай болсон. Үр дүнд нь сонгуулийн дараагийн жилд ₮-н ам$-тай харьцах ханш огцом унаж, өргөн хэрэглээний импортын барааны үнэ ихээр нэмэгдэж, баян хоосны ялгаа илт ихэсч, ядуурлыг хамрах хүрээ нэмэгдэж дундаж орлоготой иргэдийн тоо буурсаар, залуус нь гадагш дайжсаар байна.
Дэлхийд ороо бусгай ихтэй ийм үед Монгол Улсын хүн ам, газар нутгаараа томд орох 2 хөршийн дунд орших байршил нь давуу тал болдог уламжлалтай. Гэхдээ л ийм үед Монгол Улсын эрх баригчид маань Муу Дадалдаа бодитоор дүгнэлт хийж аюулгүй байдлын стратегээ боловсронгуй болгох, иргэдийн амьжиргааны түвшний сайжиралтаар илэрхийлэгдэх бодит эдийн засгийн өсөлтийг бий болгох бизнесийн өрсөлдөх чадвартай, таатай орчинг бүрдүүлэхэд бүрэн чиглэсэн эдийн засгийн шинэчлэлийг сонгодог утгаар нь хийх зайлшгүй шаардлагатай болжээ.
Манай улсын иргэдийн төр,засагтаа итгэх итгэл алсарсаар байгаа нь судалгаагаар байнга тогтоогдох болсон бөгөөд удаа дараагийн сонгуулийн амлалтанд хууртагдаж хашраад,хэрсүү болсныг нь илэрхийлж байхыг үгүйсгэх боломжгүй байх!
АНУ-ын Трамп ерөнхийлөгчийн
Засаг захиргаа DONRO үзэл баримтлалыг хэрэгжүүлж эхэллээ.
DONRO үзэл нь Трампын өөрийн нэр( Donald John Trump)-ний эхний үсэг буюу түүний өнөөгийн улс төрийн байр суурийг МОНРО үзэлтэй хослуулсан үзэл санаа хэмээн тайлбарлагдаж байна.
Монро үзэл санааг 1823 онд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Монро дэвшүүлсэн байдаг Энэхүү үзэл санаа нь “ АНУ олон улсын үйл хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохгүй байх зарчимд тулгуурлаад зогсохгүй,Европын гүрнүүд ч Төв болон Өмнөд Америкт шинээр тусгаар тогтносон улсуудын үйл хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохоос урьдчилан сэргийлэх, энэхүү үзлийн үндсэн зорилго нь Америк( хойд болон өмнөд )тивд Америкийн ноёрхлыг тогтоох явдал байв.Энэ бодлогыг АНУ-ын тусгаарлах бодлого ч гэж хэлдэг.
Энэ DONRO үзэл баримтлалыг хэрэгжүүлэхдээ нь дараахь асуудлуудыг шийдэх бололтой. Латин Америкийн орнуудын эсрэг хүч хэрэглэхийг үгүйсгэхгүй ч гэсэн МОНРО үзлийн бусад зарчмуудыг баримталж, дээр нь хар тамхины урсгал, хууль бус цагаачлал зэрэг дотоод асуудлуудыг шийдвэрлэх зарчмуудыг ч багтаасан.
Үүнээс гадна АНУ-ын Трамп-ын засаг захиргаа ньҮндэсний аюулгүй байдлын стратегидаа (NSS:National Security Strategy) дэлхийн бөмбөрцгийн баруун хагасыг нөлөөллийн бүс гэж үзэж, энэ бүс нутагт анхаарлаа хандуулахыг онцолсон байна.
Энэхүү DONRO үзэл баримтлалын эрхэм зорилго нь бол АНУ-ын Бүгд Найрамдах намаас нэр дэвшиж сонгогдсон ерөнхийлөгч асан Рейган болон Ардчилсан нэр дэвшиж сонгогдсон ерөнхийлөгч асан Клинтон, Бүгд Найрамдах намаас нэр дэвшиж сонгогдсон өнөөгийн ерөнхийлөгч Трамп нарын Америкийг Дахин Агуу Болгох”Make America Great Again” хүсэл зорилго нь юм. 19-р зууны төгсгөлд Америкийн тусгаарлах бодлого саармагжиж АНУ нь Латин Америк руу тэлэх бодлогоо эрчимжүүлэн,Монрогийн үзэл баримтлалыг “Латин Америкийн орнуудыг АНУ-ыг дагуулахад цэргийн хүчээр албадсан гадаад бодлогыг зөвтгөхөд” ашигласан байдаг.
Дэлхийн 2-р дайны дараагаас АНУ дэлхийн СУПЕР гүрэн хэмээн тодотгогдсоны дараа Монрогийн сургаал бүдгэрч, Хүйтэн дайны үед АНУ-ын оролцоо дэлхийн бүх хэсэгт өргөжиж тухайлбал Солонгосын дайн, Вьетнамын дайн хүртэл тэлсэн.Хүйтэн дайн дууссаны дараа ч АНУ Афганистан, Иракт цэргийн ажиллагаа явуулж, үүгээрээ "дэлхийн цагдаа"-гийн үүрэг гүйцэтгэгч хэмээх нэр авч байлаа.
Түүнчлэн Дэлхийн 2-р дайны дараа АНУ-ын санаачлага оролцоотойгоор байгуулагдсан Бреттон Вудсын систем(Bretton Woods System)-ийн хүрээнд Олон улсын валютын сан (ОУВС), Дэлхийн банк, Дэлхийн худалдааны байгууллага (ДХБ) зэрэг олон улсын байгуулагуудыг байгуулж,Тариф, худалдааны ерөнхий хэлэлцээр (GATT)-ийг бий болгосон.
Мөн Дэлхийн хоёр удаагийн том дайны хохиролыг мэдэрч Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага( НҮБ)-ыг байгуулахад идэвх санаачлагатай оролцох зэргээр АНУ олон улсын хамтын ажиллагаанд идэвхийлэн оролцож ирсэн.НҮБ нь 1945 оны 10 сард байгуулагдсан.
Хүйтэн дайн ширүүсэхийн хэрээр АНУ тусгаарлах үзлээ орхиж, дэлхийд тэргүүлэх үүргийг гүйцэтгэж ирсэн. Тэр үеийн АНУ-ын тэргүүлэх чиглэл нь коммунист лагер буюу хуучин Зөвлөлт Холбоот Улсын эсрэг барууны орнуудын блок дахь байр сууриа бэхжүүлэх явдал байсан.
Энэ зорилтын хүрээнд АНУ нь дотоодын зах зээлээ Европын орнууд болон Япон зэрэг орнуудад нээсэн байдаг.
Эдийн засгийн өсөлтийг дэмжихэд олон улсын дүрэм журам, дэлхийн тогтвортой байдал чухал үүргийг гүйцэтгэдэг. АНУ-ын хувьд ч аюулгүй байдал болон чөлөөт худалдааг ашиглан олон нийтийн бараа үйлчилгээгээ нийлүүлэх сонирхол нь хөшүүрэг болж байсан.
Хүйтэн дайн дууссаны дараа АНУ "Дэлхийн Супер " гүрэн болсноор уг зорилгоо мартсан гэдэг.АНУ нь өөрийн бий болгосон олон улсын олон талт дүрмийг саад тотгор гэж үзэж эхэлсэн. 2001 онд ДХБ-д элссэн Хятад улс "дэлхийн үйлдвэр" болж, дэлхийн хоёр дахь том эдийн засаг болсоноор АНУ алдагдал хүлээж, ажлын байраа ихээр алдсан нь АНУ-ын улс төрийн намууд нь энэ орны олон улс дахь үйл ажиллагаа нь АНУ-ын түүнчлэн америк иргэдийн эрх ашгийг хохироож байгааг мэдэж, тэдэнд энэ золиос нь хүчтэй мэдрэгдсэн.
Сүүлийн жилүүдэд АНУ нь НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөл гэх бүтцийг ашиглаж, тус улсад ашиггүй гэж үзсэн олон улсын байгууллагын дүрмийг үл тоомсорлох байр суурь нь идэвхжсэн. Трампын тариф нь ДХБ-ын ялгаварлан гадуурхахгүй байх зарчмыг зөрчиж байгаагаас гадна,Венесуэл улсад саяхан хийсэн халдлага нь ч олон улсын эрх зүйг зөрчиж байгаа гэдгийг онцолсон боловч Трамп ерөнхийлөгчийн засаг захиргаа үүнд санаа зовохгүй байна.
Түүгээр зогсохгүй 2026 оны 01 сарын 07-ны өдөр АНУ-ын Трамп ерөнхийлөгчийн засаг захиргаа нь
НҮБ-ын харъяаны Уур амьсгалын өөрчлөлтийн тухай НҮБ-ын конвенц, Худалдаа, хөгжлийн тухай НҮБ-ын бага хурал (UNCTAD), дэлхийн уур амьсгалын өөрчлөлтийн арга хэмжээний үндэс суур болох улс орнуудыг хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулахыг анх үүрэг болгосон Киотогийн протокол, уур амьсгалын өөрчлөлттэй тэмцэх үйл ажиллагааны олон улсын Парисын хэлэлцээр зэрэг олон улсын хэлэлцээр болон байгуулагаас татгалзаж байгаагаа мэдэгдлээ. Өмнө нь дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллаг ( WHO)-аас татгалзсанаа мэдэгдсэн. Одоогийн байдлаар Трампын засаг захиргааны татгалзсан олон улсын байгууллага, олон улсын гэрээ хэлэлцээрийн нийт тоо нь 66 болсон гэх.Харин Трампын засаг захиргааны татгалзахаа зарлаагүй байгаа олон улсын байгууллага нь
Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага (үндсэн хэсэг),Олон Улсын Валютын Сан (IMF), Дэлхийн Худалдааны Байгууллага (WTO),
Олон Улсын Атомын Эрчим Хүчний агентлаг(IAEA) зэрэг байгууллагууд байна.
Трамп ерөнхийлөгчийн засаг захиргааны дээрх мэдэгдэл нь АНУ олон талт байдалд суурилсан олон улсын хамтын ажиллагаанаас нүүр буруулж байгааг тодорхой болгож байна.
Энэ бол энгийн нэг эргэлт биш юм. Хүйтэн дайны өмнөх үеэс ялгаатай нь АНУ өөрөө удирдаж байсан олон улсын олон талт байдлыг өөрөө үгүйсгэж байна.Өнөөгийн хөгжингүй эдийн засгийн даяаршлын ертөнцөд Япон, Европын холбооны улсуудын энэхүү эргэлтийн ард гарах зардал асар өндөр болохоор байна.
Өнөөгийн олон улсын энэхүү хэврэг дэг журам хаашаа чиглэх нь зөв байх талаар судлаач мэргэжилтнүүд байр сууриа илэрхийлсээр байна.
Засгийн эрхийн өөрчлөлтөөр АНУ дэлхийн манлайлалд эргэн ирнэ гэсэн найдвар дүүжин мэт хөдөлгөөнтэй хэвээр байна. Гэсэн хэдий ч АНУ "дэлхийн цагдаа биш" гэж мэдэгдсэн нь АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан Обама нь Ардчилсан намынх.
Зарим судлаачид АНУ-ын удирдсан олон улсын дэг журам нь анхнаасаа Барууны орнуудаар хязгаарлагдаж байсан бөгөөд, энэ нь одоо зүгээр л хуурмаг зүйл болсон гэж онцолж байна. Зарим хүмүүс Хятад, Орос, Энэтхэг зэрэг томоохон гүрнүүд цэцэглэн хөгжиж байгаа учраас, Трампын засаг захиргаа нь олон туйлт эрин үеийг урьдчилан харж байна. Гэхдээ энэ нь дэг журамгүй “хүч чадлын ертөнц"-ийн нөгөө тал болж чадах уу?
Трамп ерөнхийлөгчийн засаг захиргааны албаны хүмүүс нь “АНУ -ын олон талт байдалд суурилсан олон улсын хамтын ажиллагаанаас татгалзаж байгаагаа зөвтгөсөн” мэдэгдлийг хийсээр байна.
АНУ-ын төрийн нарийн бичгийн дарга Рубио “ АНУ-ын иргэдийн эрх ашгийг золиосолж АНУ-ын татвар төлөгчдийн тэрбум тэрбум долларыг гадаадын ашиг сонирхолд нийцүүлж зарцуулдаг байсан үе дуусч” байна.
АНУ-ын зарим судлаачид Трамын энэ шийдвэр нь үндсэндээ бол маш эрүүл саруул, зөв чиглэл юм.
НҮБ болон бусад олон улсын байгууллагууд нь алдаатай үзэл санаа, үрэлгэн байдал, авлигын эрдэнэсийн сан болсон.
Ийм байгууллагуудад аль нэг орны татвар төлөгчдийн хөрөнгийг ийм байдлаар зарцуулахыг зөвшөөрч болохгүй.
Ерөнхийлөгч Трамп "Энэ бол дэлхийн түүхэн дэх хамгийн том луйвар. Европ улсууд асар их өртгөөр нүүрстөрөгчийн давхар ислийн ялгарлаа 37%-иар бууруулсан. Баяр хүргэе! Сайн байна. Гэхдээ олон ажлын байр европд алдагдаж, олон үйлдвэр хаагдсан. Гэхдээ энэ өртгөөр дэлхийн нүүрстөрөгчийн давхар ислийн ялгаралт 54%-иар нэмэгдсэн байна.Энэ бол ямар ч мэдрэмжгүй үйл хэрэг” гэж хэт дулааралтай холбогдсон байр сууриа илэрхийлжээ.
Мөн тэрээр “Даяаршлыг дэмжигч НҮБ-ийг илчилж байна.Улс орнуудыг олноор нь, эмх замбараагүй цагаачлагч иргэд сүйрүүлж байна. Энэ утгаараа НҮБ нь Барууны орнуудад үйлдэгдэж буй халдлагыг мөнгөөр дэмжиж байна. Цагаачлагчид эх орондоо очиж өөрийн эх орноо хөгжүүлэх үндсэн үүрэгтэй” хэмээн мэдэгджээ.
АНУ нь байгалийн баялгийн нөөц ихтэй орон. Энэ нөөцөө бага ашиглаж ирсэн. Энэ орон шатдаг занар ( oil shale)-аас нефтийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж эхэлсэнээр шатахууны экспортлогч орон аль хэдийн болсон гэдэг.
АНУ-ын Венесуэл улсыг "Сэргээн босгох" 3 үе шаттай төлөвлөгөөгөө зарлалаа.
Нэгдүгээр шат нь АНУ-ын оролцоотойгоор Венесуэлийн газрын тосны үйл ажиллагааг хянаж
тогтворжуулах, мөн төр засгийн тогтвортой байдлыг хангах. хоёрдугаар шат нь “ Сэргээн Босголт”.Барууны орнуудын компаниудын хүчээр дэд бүтцийг нь сэргээн босгох, сөрөг хүчний улс төрийн зүтгэлтнүүдийг нь суллах, гуравдугаар шат нь ШИЛЖИЛТ,
Шинэ эрх баригчдыг шудрага сонгуулиар сонгуулах нөхцлийг бүрдүүлэх.
Хэрэв Венесуэл, АНУ хоёр нэгдвэл тэд дэлхийн газрын тосны нөөцийн 55%-ийг эзэмших бололтой. Гэхдээ энэ тоо үүнээс бага байх магадлалтай.Дээр нь Ираны байдал нь гарцаагүй анхаарал татах бололтой.
Ийм байдлаар Дэлхийн шинэ дэг журам эхэлж байна даа!
Эх сурвалж: Өдрийн сонин