Ардчилсан намын Улс төрийн зөвлөлийн гишүүн Ц.Оюундарьтай Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн ИТХ-ын сонгууль тойрсон асуудлаар ярилцлаа.
-Сонгууль болохоос нэг жилийн дотор сонгуулийн хуульд нь өөрчлөлт оруулахгүй байх зарчмыг хуульчилсан билээ. Тэгвэл энэ хууль, зарчмыг эрх баригчид зөрчиж байгааг иргэний нийгмийн байгууллагууд мэдээлээд байна. Сөрөг хүчний улстөрчийн хувьд та энэ асуудалд ямар байр суурьтай байгаа вэ?
-УИХ-аар хууль батлахын тулд төсөл нь бэлэн байх ёстой. Тэр тусмаа хуулийн хугацаатай төслүүдийг хугацаанд нь УИХ-д өргөн мэдүүлэх ёстой. Гэтэл Засгийн газар Орон нутгийн сонгуулийн хуулийн төсөл бэлтгээгүй. Өөрөөр хэлбэл, ажлаа хийгээгүй байна гэсэн үг. Төсөл бэлэн бус байсан учраас хугацаанд багтаан хэлэлцээгүй. Тиймээс төслөө хуульд нийцүүлэхийн тулд жижиг заль зохиож байна. Сонгууль болохоос өмнө нэг жилийн дотор Сонгуулийн хуульд өөрчлөлт оруулдаггүй заалттай. Гэтэл энэ зохицуулалтыг өөрчилж, зургаан сарын дотор хуульд гар хүрэхгүй байхаар зохицуулалт хийсэн. Үндсэндээ өөрсдийнхөө хийсэн ажлаа хуулийн дагуу болгохын тулд зальжин ажиллагаа явуулчихсан юм л даа.
-Хуулийн хугацаанаас гадна Орон нутгийн сонгуулийн зохион байгуулалтын ажил нэлээд маргаан дагуулж байна. Сум, дүүргийн ИТХ-аас аймаг, нийслэлийн ИТХ-ыг бүрдүүлэх зохицуулалт ч яригдаж байна. Ийм зохицуулалт хэрэгтэй юү?
-Өнгөрсөн зургаадугаар сард УИХ маш том өөрчлөлтийг хуульчилсан. Сонгуулийн холимог системийг хуульчлан тогтоосон. Өмнө нь 2012 оныг эс тооцвол бүх сонгуулийг мажоритар системээр явуулсан. Мажоритар системийн дутагдалтай тал нь сонгогчдын санал гээгддэг. Одоо эрх барьж байгаа МАН-ын хувьд 2020 оны сонгуулиар сонгогчдын 42 хувийн санал авсан байдаг. Гэтэл УИХ-ын гишүүдийн 80 хувь гаруй нь МАН-ынх байна. 2016 онд бас яг ийм байдлаар үнэмлэхүй ялалт авсан.
Ийм буруу үзэгдлийг засах, парламент төлөвшихийн тулд холимог тогтолцоо байх ёстой гэж үзээд хуульчилсан. Ард иргэдийн намын бодлогыг дэмжсэн санал хууль тогтоох байгууллагад хувь тэнцүүлэн орох ёстой гэсэн том зарчмын өөрчлөлт хийсэн гэхэд болно. Энэ өөрчлөлтийг Үндсэн хуульд оруулсан бол дагалдах бүх хуульд нийцүүлэх ёстой. Ингэж байж тогтолцоо цогцоороо хэрэгжинэ. Гэтэл Орон нутгийн сонгуулийн хуулийг энэ тогтолцоонд тулгуурлах өөрчлөлтийг Засгийн газар хийсэнгүй. Алгуурласан уу, чадавхгүй юү, бүү мэд. Ямар ч гэсэн хуулийн төслийг бэлтгээгүй.
-Эрх баригчид орон нутгийн сонгуулийг ямар байдлаар явуулах чигтэй байгаагаа танилцуулж байсан даа.
-Бидний сонссоноор Орон нутгийн сонгуульд иргэдийн саналыг гээхгүй байтугай энэ үзэл санааны эсрэг төсөл байгаа гэж ойлгосон. Гэхдээ төсөл хэлэлцээгүй байхад урьдчилж шүүмжлэх хэцүү л дээ. Төслийг бичсэн хувилбарыг харахад аймаг, нийслэлийн ИТХ-ын сонгууль гэж хийхгүй. Харин сум, дүүргийн ИТХ-аас аймаг, нийслэлийн ИТХ-ыг бүрдүүлэх зохицуулалт тусгасан байна. Энэ нь орон нутгийн өөрөө удирдах ёсны тогтолцоог үндсээр нь өөрчилж, босоо удирдлагатай болгох айхтар асуудал юм. Ийм байдлаар баталбал Үндсэн хууль зөрчинө.
-Үндсэн хуульд нийцүүлж батлах гол өөрчлөлт юу вэ?
Гол хүлээлт бол хувь тэнцүүлсэн систем, жендерийн асуудал юм. Шийдвэр гаргах төвшинд жендерийн тэгш байдал алдагдсан. Жендер гэхээр өнөөдөр эмэгтэйчүүдэд хамаатай юм шиг ойлгогдож магадгүй. Гэхдээ ирээдүйд эрчүүдэд ч хамаатай болох магадлалтай. Жендерийн харьцаа тэнцүү байснаар нийгмийн бүлгүүдийн ашиг сонирхол, зовлон бэрхшээлийг арилгаж, аливаа асуудлыг шийдвэрлэн зохицуулах ёстой юм. Ийм тэгш харьцаа байхгүйгээс л хүнлэг бус нийгэм бүрдээд байна. Тэгэхээр энэ бүхэнд дүгнэлт хийж, олон улсын зөвлөмж, жишгээр хоёр том өөрчлөлт хийсэн. Сонгуульд иргэдийн санал гээгдэхгүй байх зарчим, нөгөө нь хүйсийн тэгш харьцаа. Орон нутгийн төвшинд ч энэ зарчмаар сонгууль явуулах хүлээлт байсан. Гэтэл өнөөдөр энэ хүлээлтийг МАН эвдлээ. Үүнийг зарчимгүй байдал, хуулийн хулгай гэж хэлж болно. Ардчилсан нам, иргэний нийгмийн байгууллагууд, өөрчлөлтийг хийхэд тус дэм болсон олон улсын байгууллагууд ч маш сэтгэл дундуур байгаа.
-УИХ ч гэлтгүй Орон нутгийн сонгуулийг эрх баригчид өөрт ашигтай байдлаар өөрчилдөг жишиг тогтоод удсан. Гэхдээ аймаг, нийслэлийн ИТХ-ыг сум дүүргээс бүрдүүлэх нь МАН-д ямар ашигтай гэж харж байгаа вэ?
-Эрх баригч МАН-ын зуршил болсон л доо. Өнгөрсөн хугацаанд хийсэн алдаа оноонд дүгнэлт хийж, дараагийн сонгуульд ямар байдлаар сонгууль явуулбал, их суудал авах вэ гэдэг байдлаар Сонгуулийн хуулийг өөрчилдөг. Энэ байдлыг арилгахын тулд ядаж нэг жилийн дотор хуульд өөрчлөлт оруулахгүй байх зохицуулалттай болсон. Энэ бол том зарчим. Гэтэл МАН энэ зарчмыг өөрчилчихлөө. Энэ бол маш харамсалтай үйл явдал. Хэрвээ одоо яригдаж байгаа төслийг өргөн баривал орон нутгийн өөрөө удирдах ёсны зарчмыг бүрэн алдагдуулна. Улсыг нийтээр нь босоо тогтолцоонд оруулна. Хан-Уул дүүргийн Засаг дарга Ж.Алдаржавхлан төсөв хэмнэх учраас ИТХ-ыг ингэж өөрчлөх ёстой гэж асар их сурталчилгаа хийж байна лээ. Гол нь төсөв хэмнэхдээ биш МАН олон хүн амтай төвлөрсөн бүсдээ сонгуулиар гарч чадахгүй гэсэн судалгаа гарсан учраас жижиг сум дүүргүүдэд ялалт байгуулна гэж харж байгаа хэрэг.
Өөрөөр хэлбэл, МАН нийслэлийг удирдаж чадахгүйгээ харууллаа. Судалгаагаар МАН нийслэлд ялагдах нь тодорхой болсон юм билээ. Тэгэхээр нийслэлд яаж ялах вэ гэдэг гарц хайгаад эхэлж байгаа юм. Нийслэлд ялахын тулд "Нийслэлийн ИТХ-аас гарч чадахгүй юм байна. Харин дүүрэг жижигхэн учраас усалж байгаад гарах магадлалтай" гэж тооцоод байна. Тиймээс дүүргийнхээ ИТХ-аас нийслэлийн ИТХ-ыг хувь тэнцүүлж байгуулах асуудал яригдаж байна. Үндсэндээ жижиг намуудыг бүрмөсөн хаяж байгаа юм.
-Төсөв хэмнэхгүй гэж үү?
-Эрх баригчдын идэж ууж, үрэгдүүлж, шамшигдуулж буй тэр их төсвийн хажууд ИТХ-ын төлөөлөгчдийн төсөв юу ч биш. ИТХ-ын төлөөлөгчид орон тооны бус гэсэн статусаар ажилладаг. Энэ бол төсөв хэмнэх, улсдаа хайртайдаа хийж буй өөрчлөлт ер биш. Тухайн орон нутгийн эдийн засаг, газар нутаг, иргэдийн суурьшлын онцлогоо харгалзан аливаа шийдвэрийг нутгийн иргэд өөрсдөө гаргах үндсэн зарчим руу халдаж байна. Дээрээс өгсөн шийдвэрийг орон нутагт шууд хэрэгжүүлдэг тоталитар систем рүү оруулах гэж байна. Энэ санаархлыг хэрэгжүүлэх цаг хугацаагаа бий болгож байна.
Нөгөө талаас өнгөрсөн 30 жилд МАН-ын эрх барьсан арга барилуудыг харахад ямарваа нэг зүйл хийхээсээ өмнө хуулиа засдаг. Ингэснээр өөрсдийнхөө хулгай, луйврыг хуулийн дагуу болгодог. Үүнд гаршчихсан л даа. Тамхи татдаг хүн муу гэдгийг нь мэдсээр байж гарч чадахгүй байдагтай адил МАН-ын зарчим алдагдуулж хулгай хийдэг нь зуршил болсон. Асуудалтай бүхнээ улсын нууцад оруулчихдаг жишээ байна.
Гэтэл одоо Ардчилсан намынхныг л шүүж байна. Ардчилсан намд хагас эрх барьсан цөөхөн он жилүүд байгаа.1996-2000 онд хагас, 2016-2020 онд хагас эрх барьсан. Энэ олдсон жаахан боломж дээрээ том реформыг хийх гэж яарсан. Ханцуй шамлаад ажилдаа орсон. Гэхдээ МАН-ын эрх барьж байхдаа өөрчилсөн хууль, журмыг зөрчсөн байхыг үгүйсгэхгүй. МАН-ынхан хулгайгаа төлөвлөөд хуулиа өөрчилж, хуулийн дагуу болгож өөрчилдөг зальтай. Энэ заль нь Орон нутгийн сонгуулиар илэрч байна.
Сөрөг хүчний хувьд энэ байдлыг зогсоох аргыг юу гэж харж байгаа вэ?
Ардчилсан тогтолцоо өөрөө төгс биш. Гэхдээ үүнээс сайныг дэлхий нийтээрээ олж чадаагүй байна. Байгаа хамгийн сайн тогтолцоогоор нь явж байна. Бид сонгогчдын 30 хувийн санал авсан ч МАН үнэмлэхүй ялсан. Тэгэхээр МАН дүрмийг дураараа л өөрчилж байгаа юм. Аливаа буруу жишгийг хойч үе нь л үүрдэг. МАН муу түүхээ хойч үедээ үлдээж байгаа нь л тэдний шийтгэл болох байх. Мэдээж хамгийн наад талын авах арга хэмжээ бол 2024 оны сонгууль. Энэ сонгуулиар ард түмэн МАН-д дүнгээ тавих ёстой. Ард түмний дүнг үнэхээр шударгаар тавих уу, эсвэл башир аргаараа зарчмаа өөрчлөх үү гэдэг л байна. Орон нутгийн сонгуулийн хуулийг нэг жил биш зургаан сарын дотор өөрчлөх зохицуулалтыг хийхдээ л ямар ч зарчмыг өөрчилж болно гэсэн үүд хаалгыг нээгээд өгчихсөн л дөө. Үүнийг хийлгэхгүй байхын тулд сөрөг хүчний хувьд цөөн кноптой ч үгээ хэлнэ. Аль болох сонгогчдодоо ойлгуулахын төлөө зүтгэнэ гэж бодож байна.
-Хэрвээ Орон нутгийн сонгуулийн хуулийн төслийг энэ байдлаар нь баталбал хэрхэх вэ?
-Энэ шинэчлэлийг хийвэл Үндсэн хууль зөрчинө. Тиймээс Үндсэн хуулийн Цэцэд хандах гарц бий. Мөн жагсаал цуглаан гээд бүхий л төрлөөр хуульд заасан тогтолцоог хамгаалахын төлөө ажиллана.
-Орон нутгийн ИТХ ямар байдлаар ажиллавал хөгжилд үр дүнтэй вэ?
-Орон нутгийн өөрөө удирдах ёсыг жинхэнэ утгаар нь хэрэгжүүлж байсан үе бол 2012-2016 он. Орон нутгийн хөгжлийн сантай болж, эрх мэдэл, хөрөнгө санхүүг нь нутгийн иргэдэд олгодог болсон. УИХ-ын гишүүд тойрогтоо оноо авах гэж том үнийн дүнтэй хөрөнгө оруулалтын ажлууд тавьдаг. Энэ нь тухайн орон нутагт хэрэгтэй юү, үгүй юү гэдгийг хэн ч мэдэхгүй. Харин Орон нутгийн хөгжлийн сангийн мөнгийг нутгийн иргэд өөрсдөө хуралдаж, тулгамдсан ямар асуудал байгаа, хийх бүтээн байгуулалт юу байна гэдгээ ярилцан шийдвэрлэдэг. Ийм зөв тогтолцоотой явж байлаа. Өөрөөр хэлбэл, нэг сургууль шинээр барих уу, нэг сургуулиа өргөтгөх үү гэдгээ орон нутаг нь өөрсдөө шийддэг байсан. Ингэснээр орон нутагт эрх мэдэл хийгээд мөнгө санхүү ч очдог байлаа. Цогцоор нь хийж байсан энэ ажлыг 2016 онд МАН гарч ирээд л зогсоочихсон. Нийслэлд хийж байсан маш олон ажлын гүйцэтгэлийг зогсоосон. Одоо зогсоосон ажлууд нь хэрэгтэй байжээ гэдгийг мэдээд дахин эхлүүлж байна. Метро, дэд бүтцийн төв, дахин төлөвлөлтөөс эхлээд сэргээж байна шүү дээ. Энэ ажлуудыг гацаасан нь улс төрийн зорилготой. Улс орноо томоор харах зураг байхгүй. Зөвхөн бид яаж ялах вэ гэдэгт л анхаарсны гор шүү дээ.
