Нэгдсэн менежментийн тогтолцооны чанарын менежер, ХАБЭА-н ажилтан Ц.Ням-Эрдэнэтэй барилга салбарын салбарын хөдөлмөрийн мөлжлөгтэй, аюулгүй ажиллагаатай холбоотой асуудлаар ярилцлаа
Та барилгын салбар дахь хөдөлмөрийн мөлжлөгийн асуудлаар нэлээн дуугарч байгаа. Барилгын хар жагсаалт пэйж хуудас хүртэл ажиллуулж байсан. Тэгэхээр энэ тал дээр нэлээн судалгаатай байгаа байх. Яагаад барилгын салбарт хөдөлмөрийн мөлжлөг бий болчихов оо?
Хөдөлмөрийн мөлжлөг гэхээр зарим нь гайхаж хүлээж авдаг. Яагаад барилгын салбарт хөдөлмөрийн мөлжлөг үүсчихсэн бэ? гэдгийг яриад явж байгаа нь цаанаа учир шалтгаантай. Хөдөлмөрийн хуулиараа хүн 7 хоногт 40 цагаас илүү ажиллахгүй гэсэн хуулийн заалт бий. Гэтэл энэ салбарт ажиллаж байгаа залуучууд 40 байтугай цагаар ажилладаг. Сар, жилээр, улирлаар гэх мэт цаг наргүй ажиллаж байгаа ч цалингаа авч чадахгүй хохирсон хүмүүс зөндөө байна. Мэдээж хүн хөдөлмөр эрхэлж байгаа тул түүнийгээ үнэлүүлэх эрхтэй, тодорхой цагт амрах, аюулгүй ажиллагааны дагуу ажиллах, сэтгэл зүйн асуудлаас болоод осол гарах тохиолдол ч гардаг учраас эдгээр хүмүүсийг ажиллуулахын тулд маш том баг ажиллах шаардлагатай. Энэ системийг бүрдүүлэхийн тулд барилгын тухай хуульд техникийн зохицуулалтыг гаргаад өгчихсөн байдаг. Гэтэл үүнийг хэрэгжүүлэхгүй, ганцхан хүнд маш их ажил даалгачхаад, өчүүхэн цалин өгч, түүнийгээ ч цаг тухайд нь өгөхгүй яваад байгааг л хөдөлмөрийн мөлжлөг гээд байгаа юм. Энэ тал дээр тодорхойлолтууд байгаа ч энгийнээр ингэж ойлгож болно. Миний хувьд энэ асуудал дээр дуугарч байгаа нь үнэн. Гэхдээ нэлээд судалж, дотор нь ажиллаж байсны хувьд баталгаатай, судалгаатай зүйлийг ярьдаг. Би Налайх, Хан-Уул, Баянзүрх дүүрэг, таван шар, хотын төв хэсэг гэх мэт олон барилгууд дээр ажиллаж үзсэн. “Барилгачдын хар жагсаалт” пэйж хуудас ажиллуулж байгаагийн давуу тал нь ямар нэгэн хүнээс ийм зүйл болсон гэдгийг нь сонссон бол түүнийг тодруулж, баримтжуулах боломжтой байдаг. Тэгэхгүй бол тухайн хүнийг баримтгүйгээр гүтгэж болохгүй. Баримт, нотолгоотой учраас хөдөлмөрийн мөлжлөг мөн биш гэдгийг нь тодруулж, гаргаж ирэх боломжтой болчихсон.
Яваандаа төр засгийн шийдвэр гаргах түвшинд ярих ёстой гэдгийг мөн АТГ-аас санаачлан барилгын инженерүүдийг холбоотой хамтарсан хэлэлцүүлгийн үеэр “Хүний эрүүл мэнд, аюулгүй байдал буюу 45001 стандартыг барилгын салбарт нэвтрүүлэх шаардлагатай” талаар ярьсан. Хүмүүс нэлээн олзуурхаж хүлээж авч байсан.
Хүмүүс танил талаараа дамжуулан барилгын ажил, үйлчилгээг худалдан авч, дээгүүрээ мөнгөө хувааж авснаар тэнд ажиллаж байгаа ажилчид, инженер, гүйцэтгэгч компани хүртэж чадалгүй хоцорч байна. Жишээ яривал, Дөлгөөн нуурын тэнд 16 давхар барилга дээр ажиллаж байхад цалин өгч чадахгүй гэсэн. Яасан гэхээр тэндхийн ажлыг удирдаж байсан 2 залуу захиалагч талаасаа мөнгөө аваад 200 уначихсан ирсэн. Ярьж байгаа зүйл нь “Сар шинэ болох гээд аав, ээж дээрээ очиж золгохгүй бол болохгүй тэгээд машин авчихлаа. Та нарын цалинг сар шинийн дараа зохицуулаад өгчихнө” гэсэн. Тэгээд би найзтайгаа нэлээн явж байж 200 мянган төгрөг авч байсан. Гэтэл цагаан сараар намайг мөнгөтэй ирнэ гээд хөгшин настай аав минь хүлээгээд л сууж байгаа шүү дээ. Өнөөдөр барилга дээр ажиллаж байгаа залуучууд ийм л нөхцөл байдалтай байгаа. Өрнөөс өрний хооронд амьдарч байна. Энэ нь өөрөө хөдөлмөрийн мөлжлөгийн нэг хэлбэр юм. Барилгын салбарт мөнгө угаалт явагдаж байна. Системээрээ уналтад орчихсон. Remax гээд сүлжээгээр дамжуулан нэг орон сууцыг олон хүнд зэрэг зарчихсан тохиолдол ч байна.
Барилгын салбарт ажиллах хүчний дутагдал их байна гэж ярьдаг. Гэтэл нөгөө талд ажилчид хөдөлмөрийн мөлжлөгт өртөөд байна. Ажил олгогч, ажилтны дундын зөрчил хаана үүсээд байна гэж та харж байгаа вэ?
Шалтгаан нь ерөөсөө хууль биелэхгүй байна. Яамнаас гаргасан судалгаагаар өнгөрсөн онд барилгын салбарт 82000 хүн ажиллаж байсан бол одоо 60000 хүн ажиллаж байна. Зөрчил нь хаана үүсээд байна гэхээр тухайн байгууллага шинэ ажилтанд хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн сургалтыг явуулах үүрэгтэй ч энэ ажлаа хийхгүй байна. ХАБ-ын ажилтан гэхэд Монголд 16500 хүн байгаа ч эдгээр мэргэжилтнүүдээ үнэлж чадахгүй байна. Тухайн компанид хуулийн шаардлагаа тавиад, нөхцөлөө яриад ажиллах гэхээр өөрсдийн дураар шийдвэр гаргаж, хэлснийг л хий, энэ бүх зүйл явдгаараа явна эцэст нь чи хохироод үлдэнэ гэж ярьдаг захирлууд ч байна.
Барилгын компаниуд ажиллах хүчтэй, барилгачид хөдөлмөрийн мөлжлөгт өртөхгүй байхад бодлогын түвшинд юу хийх ёстой гэж харж байна вэ?
Төрөөс бодлогоор зангидах хэрэгтэй. Барилга хот байгуулалтын яам, хөдөлмөрийн яам, төрийн чиг үүрэгтэй байгууллагуудын вэб сайтуудыг судлахад хүний нөөцийн бодлого юу ч байхгүй. Жил бүр сумын төв дээр соёлын төв гэх мэт барилга барина гэж төлөвлөлт хийж байгаа нь мөнгө угаах нэг хэлбэр. Надтай холбогдсон нэг залуу орон нутагт соёлын төв барих гээд тусгай зөвшөөрлийн нэг компани байхад болно, тендерт ялуулах хүн нь бэлэн байгаа түүнд мөнгө өгчихнө гэж ярьж байна. Ингэхээр яаж ажил урагшлах юм бэ? Уг нь бодлого гаргаад хяналттай ажиллавал болно. Гэтэл хяналт, шалгалт хийх ёстой эрх бүхий хүмүүс нь энд холбоотой учраас хэцүү. Иймээс хөдөлмөрийн аюулгүй байдлын тухай хуулийн 34.1.2-т заасан “олон нийтийн хяналтыг хэрэгжүүлэх” гэдэг заалтыг хэрэгжүүлээд, нэгдсэн байдлаар хуулийн хяналтыг тавьж ажиллах боломжтой.
Өнөөдөр барилгын салбарт хөдөлмөрийн аюулгүй байдал мөрдөгдөж байна уу?
Би өөрөө хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуй хариуцсан ажилтны хувьд шуудхан хэлэхэд мөрдөгдөхгүй байна. Барилгын салбар нь өөрөө улирлын шинж чанартай. Хэдэн сарын дараа баригдаад дуусах юман дээр мөнгө зарж яах юм гэсэн бодолтой байдаг. 10-15 тэрбумаар баригдаж байгаа барилгын 2,5%-ийг ХАБ-ын төсөвт тусгасан байдаг. ХАБ-ын төсвөөр машин аваад уначихсан захирлууд зөндөө байна. Барилгын салбарт аюулгүй ажиллагаа мөрдөгддөг гэдгийг харуулж байгаа зүйл нь ХАБ-ын ажилтнууд, ганц нэг менежмент нэвтрүүлсэн компаниуд байна. Тэрнээс бригад буюу дурын хүмүүс нийлээд барилга барьж байгаа систем л байна.
Барилгын салбарт ажиллаж байгаа залуучууд үндсэн ажилтангаар ажиллахаасаа илүүтэйгээр цагаар ажиллах сонирхолтой байдаг. Ингэж ажиллахдаа хөдөлмөрийн гэрээ байгуулдаг уу?
Шинэчилсэн хуулин дээрээ бол заавал гэрээ хийх ёстой. Гэрээ байгуулаад ажиллая гэхээр өдрийн тал ажил болно. Би тэнд ажиллахын тулд аюулгүй байдлаа хангуулж, нөхцөлөө тохирох гэсээр байтал цаг өнгөрчихдөг. Гэрээ хийх боломж байгаа ч хийдэггүй, ажил олгогчид илүү давуу тал үүссэн гэрээ хийдэг. Ийм учраас гэрээ хийсэн ч нэмэргүй гэдэг утгаар мөн амар, хялбар учраас хийдэггүй.
Барилгын салбарт ажиллагсдын ажлын цаг урт байдаг. Илүү цаг гэсэн асуудал яригдаггүй. Тэгвэл хөдөлмөрийн хуулинд ажлын цагийн үнэлгээний харилцааг хэрхэн яаж зохицуулсан байдаг юм бэ?
Албан ёсоор хууль дүрмээ мөрдөөд, ажилчдынхаа нийгмийн даатгалыг төлөөд явж байгаа компаниудын хувьд илүү цагийг 1.5 дахин бодож явах тохиолдол байна. 100 хувиар тооцоход 90 орчим хувь нь өгдөггүй. Цагийн хуваарийн хувьд уртасгасан цагаар ажиллаж байж дулааны улиралд барилгаа шахаж барьж дуусгадаг. Барилгын салбарт ажиллаж байгаа хүмүүс нь их цөөхөн, нэгнийгээ таньдаг болчихсон бие биенийхээ ажлын бүтээмжийг мэддэг учраас тэрүүгээрээ харилцаад явчихдаг. Ерөнхийд нь хугацаа заагаад шөнө, өдөр ажиллах нь хамаагүй учраас илүү цаг ярих боломжгүй.
Барилгын салбарт насанд хүрээгүй хүүхэд ажиллуулж байна гэх асуудал яригддаг. Яагаад өнөөдрийг хүртэл ийм асуудал яригдсаар байна вэ? Энэ дээр тайлбар хэлвэл?
Ямар ч хяналт байхгүй. Жишээ нь би өөрөө хаб, эрүүл аюулгүйн асуудал хариуцсан гэдэг хуулийн нэршлээрээ тухайн компани дээр ажиллаж байх үед насанд хүрээгүй хүүхэд ажиллаж байвал шууд буулгана. Тэрнээс бусад үед тухайн байгууллагын талбай дээр ажил нь явагдаж байгаа учраас тэгж хэлэх эрх байхгүй. Үүнд хяналт тавих ёстой хүмүүс нь шийдвэр гаргах эрх бүхий ажилтнууд. Яагаад энэ хүмүүс ажиллуулаад байна гэхээр ажилтан олдохгүй байна. Ядаж хадаас түүгээд, багаж дөхүүлээд явж байвал тэр хүмүүст хэрэгтэй. Гэтэл тэдгээр хүүхдүүдийн аюулгүй байдлыг нь хангахгүй байна. Үүнээс болоод нас барсан хэд хэдэн тохиолдол байгаа. Өглөө ажил хийлээ гээд аав ээждээ үнсүүлээд гарсан хүүхэд орой эргэж ирэхгүй үүрд явчихсан байх аймшигтай асуудал барилгын салбарт байсаар байна.
Эцэг эхээс нь зөвшөөрөл авч ажиллуулдаг бол тухайн хүүхдийн хөдөлмөрийн чадамжид тохирсон ажил эрхлүүлдэггүй гэх асуудал яригддаг. Энэ тал дээрх таны байр суурь?
Тухайн барилгын компани дээр ямар хандлагатай хүмүүс ажиллаж байна гэдгээс шалтгаалж байна. Ачаалал ихтэй, хүн хүч хүрэлцэхгүй бол хамаагүй ажиллуулдаг. Одоогийн нөхцөлд бол нэг нөхдүүд барилгын талбай руу хүүхэд оруулаад тийм зүйл хий, иймхэн юм хийж чадахгүй бол яах юм гэдэг. Гэтэл багаас нь хэцүү зүйл хийлгээд халшираачих юм бол тэр хүүхэд дахиж барилга дээр ажиллахгүй. Төгсөж байгаа залуучуудыг ч мөн адил бага багаар өөрсдөд нь тохирсон ажлыг шат дараатайгаар сургах хэрэгтэй. Ингэхийн тулд тухайн байгууллагын инженер, хүний нөөц ярилцаж, менежментийг нь хийх нь чухал.
Мэргэжлийн бус хүмүүст техник технологийг хэрэглэх тал дээр ямар зааварчилгаа өгч ажиллуулдаг вэ? техник технологиуд нь чанарын шаардлагад хэр нийцсэн байдаг вэ?
Шинэ томоохон төслүүд дээр тодорхой хэмжээнд системтэйгээр сургалтууд өгч эхэлж байна, тэр нь үр дүнтэй байна. Техник, тоног төхөөрөмжийн хувьд жил ирэх тусам шинэчлэгдэж байна. Мэргэжлийн сургалтууд хийгдэхгүй байгаа ч техник төхөөрөмж дээр хэрхэн аюулгүй ажиллах, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал хариуцсан мэргэжилтнүүд зааварчилгаа өгч байна.
Хоол хүнс болон эрүүл ахуйн тал дээр ямар стандарт мөрдөгддөг вэ?
Барилгын салбарт ашиглагдах ёстой 2300 орчим барилгын норм, дүрэм, 620 гаруй стандарт байгаа ч яг хэрэгжиж байгаа нь 17, 18 стандарт л байна. Эрүүл ахуйн тухайд бол газраасаа шалтгаалаад өөр өөр байдаг. Зарим газарт чанх харалдаа дээр нь кран байнгын ажиллаж байхад яг доор нь хоол идээд сууж байдаг. Гэтэл краны ачаа өргөх радиус дотор ойролцоо юу ч байх ёсгүй. Түр юм чинь гээд нүдээ аниад л өнгөрөөдөг. Ажилчдынхаа аюулгүй байдлыг хангаад хүмүүсээ дотогш нь оруулдаг газрууд ч байна. Зориулалтынх нь дагуу бүх юмыг нь бэлдээд ариун цэврийн өрөөг нь эрэгтэй, эмэгтэйгээр нь хуваарилаад өгөхөд аймшигтай хэрэглэдэг, тусдаа хоолны газар байгуулаад, тохижуулаад өгөхөд нэг ч удаа цэвэрлэдэггүй хүмүүс ч байна. Онгорхой барилгын цементэн ханан дотор өөрсдөө эхнээс нь бүгдийг нь хийгээд явж байгаа залуучууд ч байна.
11.Барилгын салбарт мэргэшсэн боловсон хүчин хэр байна вэ? Хэрэв байхгүй гэвэл дээрх асуудлууд байгаа болохоор ажиллахгүй байгаа юм биш үү?
Барилгын салбарт мэргэшсэн боловсон хүчин дутагдаж байгаа нь үнэн. Гэхдээ үүнийг анзаараад хүний нөөцийг бэлдэх бодлогоор хангаж болно. Би өнөөдөр барилгын салбарт ажиллах хүсэлтэй байж болно. Тэгэхээр энийг нь дэмжээд, нэгдсэн мэдээллийн сан бий болгоод, ур чадварыг нь тодорхойлж болно. Хөдөлмөрийн яаман дээр ур чадварын сургалт явагдаж байна. Үүнийг байх ёстой салбарт нь хүргэж ажиллах хэрэгтэй. Хуулийн мэдлэгтэй, хөдөлмөрийн тухай, аюулгүй ажиллагааны тухай ойлголттой, мэргэжлийн үнэмлэхтэй, чадвартай болоод гараад ирчихвэл миний яриад байгаа адил тэнцүү стандарт бий болно. Хэрэв юм мэдэхгүй, чадваргүй байх юм бол энэ асуудлууд гарсаар байх болно. Чадвартай боловсон хүчин байхгүй болохоор эндээс мөнгө хожиж болох юм байна гэдгийг нэг хэсэг бүлэг ойлгоод өөрсдөд нь ашигтай байгаа учраас энэ бүхэн хэвээрээ яваад байна. Миний эцсийн зорилго нь аль нэг компаны захирлыг бизнесгүй болгох, ажилтангүй болгох биш, хөдөлмөрөө үнэлүүлж чадах системийг бий болгох явдал юм.
Ярилцлагыг бэлтгэсэн: М.Өлзийхишиг
