Эрх баригч намын УИХ дахь бүлгийн дарга Д.Тогтохсүрэнгийн хэлсэнчлэн Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн төслийн анхны хэлэлцүүлгийг өнөөдрөөс эхлэн чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар хийнэ. Хэлэлцээд эхэлчихвэл гишүүд тойрогтоо очиж төслийн талаар танилцуулга, мэдээлэл хийнэ гэдгийг тэрбээр хэлсэн. Түүнчлэн жилийн дараа болох УИХ-ын сонгуулийг Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийн хүрээнд зохион байгуулна гэвэл ирэх зургадугаар сарын 10-ны өдөрт багтан, хуульчлах шаардлагатай юм. Тэгэхээр үндсэндээ нэг сарын хугацаа үлджээ. Ерөнхийдөө эрх баригчид Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг нийгмийн хүлээлтэд нийцүүлэн хийх гэж байна гэж тайлбарлаж буй. Өнгөрсөн 30 жилийн алдаануудыг цаашид тээж явахгүйн тулд ард түмнийг төлөөлөх парламентын чадавхыг бэхжүүлэх, хариуцлагыг нэмэхээр тусгасан гэж тайлбарласан.
Түүнчлэн энэ долоо хоногийн лхагва гарагт УИХ-д өргөн мэдүүлсэн Үндсэн хуульд оруулах өөрчлөлтийн төслийг Засгийн газраас тодотгохдоо:
1991-1992 онд Монгол Улсын Үндсэн хуулийг хэлэлцэж батлах үед Улсын Их Хурлын гишүүдийн тоог тухайн үеийн нийт хүн амын тоонд үндэслэн нэг гиш үүн дунджаар 27 мянган иргэнийг төлөөлөхөөр тооцоолж, 76 гишүүнтэй байхаар хуульчилсан. Харин өнөөдөр нэг гишүүн дунджаар 44.7 мянган иргэнийг төлөөлөх болсон бөгөөд ингэснээр нэг гишүүний төлөөлөх иргэдийн тоо бараг хоёр дахин нэмэгдэж, парламентын төлөөлөх чадамжийг бууруулж байна. Цөөн гишүүнтэй парламентуудын хувьд хууль тогтоомж цөөн гишүүний саналаар батлагдах, нэг гишүүнд эрх мэдэл төвлөрөх, зүй бус нөлөөлөл орох, хуулийн биелэлтэд тавих хяналт сулрах зэрэг эрсдэл үүсдэг. Олон улсад парламент нь дунджаар 150-аас доошгүй гишүүнтэй байдаг нь хууль тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлийн хуваарилалт, хяналт-тэнцлийг хангахад үр нөлөөтэй байна. Тиймээс иргэдийг төлөөлөх парламентын чадамжийг сайжруулах зорилгоор Улсын Их Хурлын гишүүдийн тоог 152 болгон хүн амын тоотой уялдуулан нэмэгдүүлэхээр төсөлд тусгалаа.
Мажоритар сонгуулийн тогтолцоог дангаар хэрэглэх нь иргэдийн санал гээгдэх, тойргийн ашиг сонирхол улс орны эрх ашгаас өндөрт тавигдах, олон нийтэд танигдсан, хөрөнгө санхүүгийн боломжтой хүмүүст давуу байдал үүсгэх зэрэг сөрөг талыг бий болгож ирсэн. Пропорциональ аргыг сонгуулийн тогтолцоонд хэрэглэх нь сонгогчдын санал бага гээгдэх, нийгмийн бүлгүүдийн төлөөлөл жигд орох, бодлогын намыг төлөвшүүлэх зэрэг давуу талтай. Иймд мажоритар болон пропорциональ аргын давуу талуудыг тусгасан сонгуулийн тогтолцоотой болох, Улсын Их Хурлын нийт гишүүний тавин хувийг мажоритар, тавин хувийг пропорциональ аргаар сонгох зохицуулалтыг тусгалаа.
Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулах өөрчлөлтийн төсөл батлагдсанаар ард түмнийг төлөөлөх парламентын чадавхыг сайжруулах, хууль тогтоомжийн биелэлтэд тавих хяналтыг чанаржуулах замаар Монгол Улсын тусгаар тогтнол, үндэсний аюулгүй байдлын баталгаа болсон парламентын засаглалыг төгөлдөржүүлнэ. Монгол Улсын Үндсэн хуульд сонгуулийн тогтолцоог тодорхой зааж баталгаажуулснаар Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тогтолцоо тогтвортой байх, намууд сонгуульд шударгаар өрсөлдөх, иргэдэд ойлгомжтой байх, гадаадад байгаа иргэний сонгох эрхийг баталгаажуулах ач холбогдолтой гэж үзэж байна гэсэн юм.
Хуул зүй дотоод хэргийн сайд Х.Нямбаатар хэлэхдээ, “Бид Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах энэхүү төслийг боловсруулахдаа УИХ-ын 54 дүгээр тогтоолын хүрээ хязгаарт захирагдсан, мөн 2010 онд батлагдсан Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай Журмын тухай хуульд захирагдсан” гэсэн юм.
Ерөнхийдөө Үндсэн хуульд дахин гар хүрэх гэж буй үндэслэл цөм нь парламентын засаглалыг сайжруулахад чиглэсэн гэж эрх баригчид тайлбарлаж байгаа. Харин нийгэмд Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн төсөлтэй холбоотой тал талын байр сууриуд сонсогдож байна. Тухайлбал, Дээд шүүхэд бүртгэлтэй МУНН зэрэг зарим намуудын зүгээс Үндсэн хуулийн өөрчлөлт болон Сонгуулийн хуулийн өөрчлөлтийн аль алийг дэмжээгүй байхад “дэмжсэн” мэтээр нийгэмд ойлголт өгч байна гэсэн байр суурийг илэрхийлсэн юм.
Б.МӨНХ
