Монгол Улсад төрийн болон орон нутгийн өмчит, өмчийн оролцоотой 492 хуулийн этгээд бий.Үүнээс нийт 70 хуулийн этгээд Төлөөлөн удирдах зөвлөлтэй бөгөөд хувьцаат компанид 479, хязгаарлагдмал хариуцлагатай компанид 137 хүн төлөөлөн удирдах зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаж байна. ТУЗ-ийн хараат гишүүдийг төрийн захиргааны байгууллагын албан тушаалын томилгоогоор томилдог учраас тогтворгүй бас үүрэг хариуцлага хүлээх байдлын хувьд учир дутагдалтай байсаар өнөөдрийг хүрсэн. Жишээ нь, “Эрдэнэс Монгол” ХХК-ийн ТУЗ-ийн хараат гишүүдийг 2016 оноос томилж эхэлсэн байдаг. ТУЗ-ийг тэргүүлдэг ЗГХЭГ-ын дэд дарга нь 2018-2022 онд 5 удаа солигджээ.
Төрийн захиргааны 8 албан хаагч төрийн 6 компанийн ТУЗ-д ажиллаж байжээ
Засгийн газраас зарласан “Шил” ажиллагааны хүрээнд төрийн байгууллагуудын мэдээллийг хуулийн дагуу нээлттэй ил тод болгох shilen.gov.mn сайтыг ажиллуулж, зарим мэдээллийг тавьсан. Үүний нэг нь төрийн болон орон нутгийн өмчит компаниудын ТУЗ-ийн цалингийн мэдээлэл орсон байдаг. Нийт 63 байгууллагын ТУЗ-ийн мэдээллийг одоогоор оруулжээ. Хачирхалтай нь, ТУЗ-ийн гишүүдийн албан тушаалын мэдээллийг сайтад тавьсан байсан ч саяхнаас цалингийн мэдээллийг оруулахдаа авсан. Өмнө нь оруулсан мэдээллээс Төрийн өмчийн бодлого зохицуулалтын газар, Эрчим хүчний яам, Сангийн яам, ЗГХЭГ-ын газар хэлтсийн дарга, мэргэжилтнүүд голцуу ТУЗ-ийн гишүүд байдаг нь харагдсан. ТУЗ-ийн гишүүн болсноор үндсэн цалингийн хэмжээнд цалин авдаг нь тодорхой. Тэгвэл 2022 онд Үндэсний аудитын газраас 7 салбарын 70 компанийн ТУЗ-ийн хараат гишүүдийн томилгоонд хийсэн хяналтаар 113 албан хаагч 2019-2021 онд 3-7 компанид төрийн төлөөллийг хэрэгжүүлж ажилласан байдаг.
Тухайлбал, 2019-2021 онд 2 албан хаагч 7 компанид, 8 албан хаагч 6 компанид, 21 албан хаагч 5 компанид, 30 албан хаагч 4 компанид, 52 албан хаагч 3 компанийн ТУЗ-д ажиллаж байсан аж.
Хамгийн бага ТУЗ-ийн 3 гишүүн байсан гэж тооцоход багадаа 2 сая төгрөг, 7 ТУЗ бол 5 сая орчим төгрөг сар бүр цалин болгон авдаг байсан харагдана.
Гэтэл “Төрийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээдэд төрийн төлөөллийг хэрэгжүүлэх журамд “...төрийн төлөөллийг хэрэгжүүлэхээр томилогдсон төрийн захиргааны албан хаагч 2-оос илүү төрийн болон төрийн өмчит оролцоотой хуулийн этгээдийг ТУЗ-д орж ажиллахыг хориглоно” хэмээн заасаар байтал өөрсдөдөө давуу байдал олгосон байдаг. Харамсалтай нь, энэ хуулийн хэрэгжилтэд лав л хоёр жилийн хугацаанд хяналт тавиагүй нь эндээс тодорхой харагдаж байгаа юм.
Төрийн өмчит компаниудын ТУЗ-ийнхөн компанийн стратегийг тодорхойлох, засаглал, үр ашиг, бүтээмжийг нэмэгдүүлэх зэрэг чухал асуудлыг хэлэлцдэггүй
Хувьцаат компани, хязгаарлагдмал хариуцлагатай компанийн дүрэмд ТУЗ нь стратеги төлөвлөгөөг боловсруулах, батлах, хэрэгжилтэд хяналт тавих, үнэлэх үүрэгтэй ч ТУЗ-ийн хурлаар хэлэлцэх асуудлын хүрээ нь хувьцаа эзэмшигчээс өгөх удирдамж, хяналтын дагуу явагддаг, ТУЗ-ийн хурлын жил бүрийн хэлэлцэх асуудал нь үйл ажиллагааны чиглэл, бодлогыг тодорхойлохоос илүү зөвхөн Компанийн тухай хуулийн 76 дугаар зүйлд заасан асуудлаар хязгаарлагдаж байгаа нь компанид үнэ цэнэ нэмэх зарим чухал асуудал, стратегийг тодорхойлох, засаглал, үр ашиг, бүтээмжийг нэмэгдүүлэх асуудлыг хэлэлцдэггүй нь аудитын хяналт, шалгалтаар илэрчээ.
Тухайлбал, Дулааны дөрөвдүгээр цахилгаан станц ТӨХК, Мэдээлэл холбооны сүлжээ ТӨХХК, Монголын төмөр зам ТӨХК, Улаанбаатар цахилгаан түгээх сүлжээ ТӨХК, Дулааны дөрөвдүгээр цахилгаан станц ТӨХК, Улаанбаатар цахилгаан түгээх сүлжээ ТӨХК, Алтай-Улиастайн эрчим хүчний систем ТӨХК-ийн ТУЗ нь хурлаараа тухайн жилийн үйл ажиллагаа, эдийн засгийн зорилтот түвшнийг өмнөх жилийн гүйцэтгэл, тухайн жилийн гүйцэтгэлд үндэслэн тодотгол хийж, жилийн тулгамдсан асуудлыг голлон хэлэлцэж, стратегийн бодлогыг тодорхойлоогүй, Компанийн тухай хуульд заасан заавал хуралдах асуудлаар хуралдахаас гадна компанийн үйл ажиллагааг сайжруулахад чиглэсэн бодлого, стратеги, засаглал, хяналт, ил тод байдал, ёс зүй, авлига, ашиг сонирхол, үр ашиг, бүтээмж, технологи хөгжлийн асуудлыг хэлэлцэхгүй байна гэжээ.
Мөн “Эрдэнэс Монгол” ХХК охин, хараат “Эрдэнэс Ассет Менежмент ҮЦК” ХХК, “Эрдэнэс Алт Ресурс” ХХК, “Эрдэнэс Силвер Ресурс “ХХК-ууд нь бие даасан ТУЗ-тай, охин, хараат компанийн 2019-2021 оны ТУЗ-өөс тухайн жилийн тулгамдсан асуудлыг хэлэлцэж байснаас бус компанийн үйл ажиллагааны чиглэл, бодлогыг тодорхойлох шийдвэр чиглэлийг гаргаж байгаагүй байна гэх зэрэг зөрчил гарсан байгаа юм.
