Дахиад гэж тодотгохын учир нь Монгол Улсаа "Авлигын төсөөллийн индекс" жагсаалтад хоёр жилийн хугацаанд хоёр оронтой тоонд оруулна гэсэн зорилтыг Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар хоёр жил шахмын өмнө буюу 2021 оны долдугаар сарын 16-нд зарлаж байсан билээ. Тухайн өдөр Засгийн газрын хуралдаанаар Авлигын эсрэг Ажлын хэсэг байгуулж, Хууль зүй дотоод хэргийн сайд Х.Нямбаатараар ахлуулсан баг ажиллаж эхэлсэн байдаг.
Гэвч "Транспэрэнси Интернэшнл” олон улсын байгууллагаас энэ оны нэгдүгээр сарын 31-нд танилцуулсан "Авлигын төсөөллийн индекс 2022"-т Монгол Улс 180 улс орноос 116 дугаар байрт эрэмбэлэгдэж, 2021 оны үзүүлэлтээс бүр 5 байраар ухарчихсан юм. Тэгэхээр Х.Нямбаатар сайдаар ахлуулсан баг үүрэг хүлээгээд жил хагас болсны дараа гаднынхан бидэнд ийм үнэлгээ өгсөн гэсэн үг.
Авлигатай хийх тэмцэл амар бишийг хаа хаанаа ойлгож байгаа л даа. Гэлээ гэхдээ бүхэл бүтэн засаг зорилт тавиад жил хагас өнгөрсөн байхад авлигын үзүүлэлтээр байр урагшилдаггүй юм аа гэхэд 5 байраар ухарна гэдэг шүүмжтэй хандахаас өөр аргагүй зүйл л дээ. Энгийнээр хэлэхэд Засгийн газар авлигын индексийг хоёр оронтой тоонд оруулах хэмжээнд ажиллаж огт чадаагүйг л энэхүү үзүүлэлт баталчихсан. Нэгэнтээ тааруу ажилласан нь ингээд тогтоогдчихсон Засгийн газар сонгууль угтан 2023 оныг Авлигатай тэмцэх жил болгон зарласан юм.
Түүнчлэн нэр бүхий нөхдөд ээлжит үүрэг даалгавруудаа ийнхүү өгч байна. Х.Нямбаатар сайд Авлигын төсөөллийн индексийг тодорхойлоход нөлөө үзүүлэх бусад шалгуур үзүүлэлтийг тодорхойлоход оролцдог байгууллагуудтай хамтран ажиллах, уулзалт, хэлэлцүүлэг зохион байгуулах ажлын төлөвлөгөө гарган Засгийн газрын ирэх долоо хоногийн хуралдаанаар хэлэлцүүлж шийдвэрлүүлэх үүрэг хүлээсэн.
Ер нь бол үүнд бодитой анхаарч, ажиллаж чадвал чухал үр дүн дагуулах даалгавар л даа. Түүнчлэн чухам юу юунд анхаарах шаардлагатай вэ гэдэгтээ жинхэнэ утгаар нь фокуслах хэрэгтэй юм.
Дашрамд, Монгол Улс яагаад Авлигын төсөөллийн индекст 5 байр ухрах болсныг сануулъя.
Авлигаас ангид байх ёстой Улс төрийн намын санхүүжилт, үйл ажиллагааны ил тод байдал тулгамдсан асуудал болоод байгаа бөгөөд улс төрийн намын хууль одоо болтол шинэчлэгдээгүй бөгөөд улс төрийн намууд авлигын гол үндэс суурь болон хувирсан нь авлигын индексийн оноонд сөргөөр нөлөөлж байна.
Авлигын хэргийг мөрдөн шалгах, ял төлөвлөх, АТГ шүүхэд шилжүүлсэн хэрэг шүүх дээр шийдэгдэхгүй удааширдаг, Захиргааны хэргийг хянан шийдвэрлэх шүүхийн адил Авлигын хэргийн төрөлжсөн шүүх эсхүл дагнасан шүүгч прокурор, мөрдөн шалгах байгуулах шаардлагатай.
Төрийн албан хаагчийн хөрөнгө, орлогоос гадна зарлага мэдүүлдэг болох тогтолцоог бий болгох шаардлагатай.
Авлигын эсрэг шүгэл үлээгч, эрэн сурвалжлагч сэтгүүлчдийн хамгаалах хууль одоо болтол батлагдаагүй.
Монгол Уулсын авлигын гол эх үүсвэр болсон төрийн өмчит аж ахуйн нэгж байгууллагуудыг Компанийн хуулиар зохицуулж Төрийн болон орон нутгийн өмчит компанийн засаглалыг сайжруулж, олон нийтийн хяналт, ил тод байдлыг хангах эрх зүйн орчинг бий болгох хуулийг батлан гаргаагүй байгаа нь авлигын индексэд сөргөөр нөлөөлж байна.
Авлигын гол эх үүсвэр нь Төрийн албаны болон ТӨК-ийн шударга бус томилгооноос үүдэн сонирхлын зөрчилтэй хэлцлээс бий болж, улс төрийн намын санхүүжилтэд шингэж байх өндөр магадлалтай бөгөөд шударга бус, монопол давуу эрхийг хэсэг бүлэг этгээдэд төвлөрүүлсэн нь урт хугацааны туршид индекст сөргөөр нөлөөлсөөр байна.
Ардчиллын үндсэн зарчим болох төрийн шийдвэр гаргах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцох, хяналт тавих эрх зөрчигдсөн, хүчин төгөлдөр хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг орхигдуулсан нь сөргөөр нөлөөлсөн.
Төрөөс хууль тогтоомжоор иргэний нийгмийн байгууллага, сэтгүүлчдийн дуу хоолой, орон зайг хумих оролдлого гарсан гэх асуулгын дүн гарсан нь иргэдийн эвлэлдэн нэгдэх салшгүй эрхтэй холбоотой зөрчилд тооцогдсон.
Монгол Улсын эдийн засгийн үзүүлэлтийн үндэс суурь болсон уул уурхайн салбарын засаглалд хамгаас чухал нөлөөтэй Олборлох салбарын ил тод байдлын хууль батлагдаагүй байгаа нь авлигын индекс сөргөөр нөлөөлсөн.
Үндсэн хуульд 2019 онд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн дагуу заасан Үндэсний Баялгийн сангийн эрх зүй тодорхойгүй хэвээр байгаа нь байгалийн баялгийн үр өгөөжийг иргэдэд хүртээмжтэй болгох, сангийн засаглалд эрсдэл учруулахаар байгааг анхааруулсан.
Бизнесийн салбарынхны асуулгаар төрийн дарамт, шалгалт буурахгүй, гомдлыг зохистой шийдвэрлэхгүй, бизнесийн орчинг сайжруулах боломж, санхүүжилтийн олдоц хомс, нийт бизнесийн салбарын засаглал, комплаенс хангалтгүй, зохицуулагч байгууллагуудын хяналт, хариуцлага тааруу байгаа нь нөлөөлсөн.
Хөрөнгө оруулагчдын эрх, ашиг сонирхлыг хамгаалах эрх зүйн орчинг сайжруулах, төрөөс хөрөнгө оруулалтын баталгааг бий болгох эрх зүйн орчин дутмагт тооцогдсон зэрэг ийм олон шалтгааны улмаас 5 байр ухарсан юм.
Б.МӨНХ
Өчигдөр Засгийн газрын хуралдаанаар “Транспэрэнси Интернэшнл” байгууллагаас гаргасан 2022 оны Авлигын төсөөллийн индекст Монгол Улсын гаргасан үзүүлэлт болон 2023-2024 онд баримтлах стратегийн талаар хэлэлцжээ. Улмаар Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд Х.Нямбаатарт дахиад даалгавар өгчээ.
Дахиад гэж тодотгохын учир нь Монгол Улсаа "Авлигын төсөөллийн индекс" жагсаалтад хоёр жилийн хугацаанд хоёр оронтой тоонд оруулна гэсэн зорилтыг Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газар хоёр жил шахмын өмнө буюу 2021 оны долдугаар сарын 16-нд зарлаж байсан билээ. Тухайн өдөр Засгийн газрын хуралдаанаар Авлигын эсрэг Ажлын хэсэг байгуулж, Хууль зүй дотоод хэргийн сайд Х.Нямбаатараар ахлуулсан баг ажиллаж эхэлсэн байдаг.
Гэвч "Транспэрэнси Интернэшнл” олон улсын байгууллагаас энэ оны нэгдүгээр сарын 31-нд танилцуулсан "Авлигын төсөөллийн индекс 2022"-т Монгол Улс 180 улс орноос 116 дугаар байрт эрэмбэлэгдэж, 2021 оны үзүүлэлтээс бүр 5 байраар ухарчихсан юм. Тэгэхээр Х.Нямбаатар сайдаар ахлуулсан баг үүрэг хүлээгээд жил хагас болсны дараа гаднынхан бидэнд ийм үнэлгээ өгсөн гэсэн үг.
Авлигатай хийх тэмцэл амар бишийг хаа хаанаа ойлгож байгаа л даа. Гэлээ гэхдээ бүхэл бүтэн засаг зорилт тавиад жил хагас өнгөрсөн байхад авлигын үзүүлэлтээр байр урагшилдаггүй юм аа гэхэд 5 байраар ухарна гэдэг шүүмжтэй хандахаас өөр аргагүй зүйл л дээ. Энгийнээр хэлэхэд Засгийн газар авлигын индексийг хоёр оронтой тоонд оруулах хэмжээнд ажиллаж огт чадаагүйг л энэхүү үзүүлэлт баталчихсан. Нэгэнтээ тааруу ажилласан нь ингээд тогтоогдчихсон Засгийн газар сонгууль угтан 2023 оныг Авлигатай тэмцэх жил болгон зарласан юм.
Түүнчлэн нэр бүхий нөхдөд ээлжит үүрэг даалгавруудаа ийнхүү өгч байна. Х.Нямбаатар сайд Авлигын төсөөллийн индексийг тодорхойлоход нөлөө үзүүлэх бусад шалгуур үзүүлэлтийг тодорхойлоход оролцдог байгууллагуудтай хамтран ажиллах, уулзалт, хэлэлцүүлэг зохион байгуулах ажлын төлөвлөгөө гарган Засгийн газрын ирэх долоо хоногийн хуралдаанаар хэлэлцүүлж шийдвэрлүүлэх үүрэг хүлээсэн.
Ер нь бол үүнд бодитой анхаарч, ажиллаж чадвал чухал үр дүн дагуулах даалгавар л даа. Түүнчлэн чухам юу юунд анхаарах шаардлагатай вэ гэдэгтээ жинхэнэ утгаар нь фокуслах хэрэгтэй юм.
Дашрамд, Монгол Улс яагаад Авлигын төсөөллийн индекст 5 байр ухрах болсныг сануулъя.
Авлигаас ангид байх ёстой Улс төрийн намын санхүүжилт, үйл ажиллагааны ил тод байдал тулгамдсан асуудал болоод байгаа бөгөөд улс төрийн намын хууль одоо болтол шинэчлэгдээгүй бөгөөд улс төрийн намууд авлигын гол үндэс суурь болон хувирсан нь авлигын индексийн оноонд сөргөөр нөлөөлж байна.
Авлигын хэргийг мөрдөн шалгах, ял төлөвлөх, АТГ шүүхэд шилжүүлсэн хэрэг шүүх дээр шийдэгдэхгүй удааширдаг, Захиргааны хэргийг хянан шийдвэрлэх шүүхийн адил Авлигын хэргийн төрөлжсөн шүүх эсхүл дагнасан шүүгч прокурор, мөрдөн шалгах байгуулах шаардлагатай.
Төрийн албан хаагчийн хөрөнгө, орлогоос гадна зарлага мэдүүлдэг болох тогтолцоог бий болгох шаардлагатай.
Авлигын эсрэг шүгэл үлээгч, эрэн сурвалжлагч сэтгүүлчдийн хамгаалах хууль одоо болтол батлагдаагүй.
Монгол Уулсын авлигын гол эх үүсвэр болсон төрийн өмчит аж ахуйн нэгж байгууллагуудыг Компанийн хуулиар зохицуулж Төрийн болон орон нутгийн өмчит компанийн засаглалыг сайжруулж, олон нийтийн хяналт, ил тод байдлыг хангах эрх зүйн орчинг бий болгох хуулийг батлан гаргаагүй байгаа нь авлигын индексэд сөргөөр нөлөөлж байна.
Авлигын гол эх үүсвэр нь Төрийн албаны болон ТӨК-ийн шударга бус томилгооноос үүдэн сонирхлын зөрчилтэй хэлцлээс бий болж, улс төрийн намын санхүүжилтэд шингэж байх өндөр магадлалтай бөгөөд шударга бус, монопол давуу эрхийг хэсэг бүлэг этгээдэд төвлөрүүлсэн нь урт хугацааны туршид индекст сөргөөр нөлөөлсөөр байна.
Ардчиллын үндсэн зарчим болох төрийн шийдвэр гаргах үйл ажиллагаанд иргэдийн оролцох, хяналт тавих эрх зөрчигдсөн, хүчин төгөлдөр хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг орхигдуулсан нь сөргөөр нөлөөлсөн.
Төрөөс хууль тогтоомжоор иргэний нийгмийн байгууллага, сэтгүүлчдийн дуу хоолой, орон зайг хумих оролдлого гарсан гэх асуулгын дүн гарсан нь иргэдийн эвлэлдэн нэгдэх салшгүй эрхтэй холбоотой зөрчилд тооцогдсон.
Монгол Улсын эдийн засгийн үзүүлэлтийн үндэс суурь болсон уул уурхайн салбарын засаглалд хамгаас чухал нөлөөтэй Олборлох салбарын ил тод байдлын хууль батлагдаагүй байгаа нь авлигын индекс сөргөөр нөлөөлсөн.
Үндсэн хуульд 2019 онд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийн дагуу заасан Үндэсний Баялгийн сангийн эрх зүй тодорхойгүй хэвээр байгаа нь байгалийн баялгийн үр өгөөжийг иргэдэд хүртээмжтэй болгох, сангийн засаглалд эрсдэл учруулахаар байгааг анхааруулсан.
Бизнесийн салбарынхны асуулгаар төрийн дарамт, шалгалт буурахгүй, гомдлыг зохистой шийдвэрлэхгүй, бизнесийн орчинг сайжруулах боломж, санхүүжилтийн олдоц хомс, нийт бизнесийн салбарын засаглал, комплаенс хангалтгүй, зохицуулагч байгууллагуудын хяналт, хариуцлага тааруу байгаа нь нөлөөлсөн.
Хөрөнгө оруулагчдын эрх, ашиг сонирхлыг хамгаалах эрх зүйн орчинг сайжруулах, төрөөс хөрөнгө оруулалтын баталгааг бий болгох эрх зүйн орчин дутмагт тооцогдсон зэрэг ийм олон шалтгааны улмаас 5 байр ухарсан юм.
Б.МӨНХ
