Хуульч лектор Д.Зүмбэрэл: Саналаа худалдахаа больсон цагт сая боловсролтой гэж хэлэх боломжтой

zumberel.jpg Хуульч лектор Д.Зүмбэрэл: Саналаа худалдахаа больсон цагт сая боловсролтой гэж хэлэх боломжтой

Сонгуулийн хуулийг шинэчлэн баталлаа. Юуны түрүүнд энэ хуулийг хэрхэн харж байгаа талаар таниас асуумаар байна?

Юуны түрүүнд хуулиа сайн мэдэж байж, хуулийн хүрээнд сонгууль маань болж байгаа эсэхийг иргэд ажиглаж, өөрсдийн санал бодлоо илэрхийлэх боломж үүснэ. Тэгэхээр болж өгвөл иргэд маань энэ хуулийг бүрэн эхээр нь харчих хэрэгтэй гэдгийг хэлмээр байна. Ер нь бол Үндсэн хууль болон сонгуулийн хууль тогтоомжид тэгш эрхийн зарчмыг тусгаж, хуулийн агуулга, үзэл санаа, үг үсгийг уг зарчимд тулгуурлан боловсруулах, иргэний нийгмийн байгууллагууд сонгуулийн үйл явцад хяналт тавих, ажиглалт хийх эрх зүйн орчныг бий болгох зэргээр сонгох, сонгогдох эрхийг хэрэгжүүлэх, баталгаатай хангахад чиглэсэн эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох, үүндээ иргэний нийгмийн байгууллага, сонгогчдыг өргөнөөр оролцуулж байж хууль бүрэн утгаараа иргэдийн хүссэн хууль, зөв, сайн парламент бүрдүүлэх үндэс болох учиртай. Энэ удаагийн хуулийг батлахад энэ чиглэлд тодорхой дэвшил гарсан боловч тийм ч хангалттай бол биш.

-Энэ удаагийн Сонгуулийн хуульд орсон онцлог заалтуудыг иргэдэд хэлэх нь зүйтэй.

Хуульд авлига, албан тушаалын гэмт хэрэгт холбогдон, ял шийтгүүлсэн хүн нэр дэвших эрхгүй. Сонгогчдын нэрсийг жагсаалт улс төрийн намуудад нээлттэй байна. Сонгуульд бэлдэх үе шаттай ажлуудын хэрэгжих хугацааг тодорхой болгосон. Нэр дэвшигчид үнэмлэхийг нь гардуулсан өдрөөс сонгуулийн сурталчилгаа эхэлнэ. Сонгуулийн хандивыг нэмэгдүүлж иргэн таван сая, хуулийн этгээд 20 хүртэл сая төгрөгийн хандив өгөх эрхтэй болсон. Цахим орчинд бусдыг гүтгэх доромжлохыг хориглосон. Улс төрийн намууд эвсэл байгуулж сонгуульд оролцож болно. Намуудын олонх эвслээс гарсан бол эвсэл тарсанд тооцно. Төрийн жинхэнэ албан хаагч, төрийн болон орон нутгийн өмчит үйлдвэрийн газрын захирал, дэд захирал, дарга, дэд дарга нар УИХ-ын сонгуульд нэр дэвших бол 2020 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс өмнө албан тушаалаасаа чөлөөлөгдсөн байна. Сонгуулийн сурталчилгааны хоног 18 байсныг 22 болгон нэмэгдүүлсэн. Саналын хуудас нэг ширхэг байна. Сонгогч тухайн тойрог дахь мандатын тоотой тэнцүү тооны нэр дэвшигчийг дугуйлна. Илүү эсвэл дутуу бол саналын хуудас хүчингүйд тооцогдоно. Шилжилт хөдөлгөөнийг сонгуулийн жилийн хоёрдугаар сарын 1-нээс хойш хориглоно. Мажоритар тогтолцоогоор сонгууль явуулахтай холбоотойгоор гадаад улс оронд амьдарч байгаа сонгогчдын саналыг авахгүй. Сонгуультай холбоотой маргааныг тухайн сонгуулийн жилд багтаан шийдвэрлэнэ гэсэн заалтууд бий.

-Хууль мэдээж чухал. Гэвч хуулиас давсан ашиг сонирхолд автаад саналаа өгөх явдал байдаг юм биш үү. Үр дүнд нь муу төр засагтай байна гээд халаглацгаадаг. Та үүнд ямар бодолтой явдаг вэ?

- Сонгуулийг ямар ч тогтолцоогоор явуулахаар боллоо ч 2020 оны зургадугаар сард УИХ-ын сонгууль болох нь, сонгогчдын нэрсийн жагсаалтад бүртгэгдсэн 1.9 сая хүн Үндсэн хуульд заасан эрхийнхээ дагуу саналаа өгөх үүрэгтэй нь үнэн.

Харин хэд нь саналаа өгөх, хэн хэнд өгөх нь хувь хүний сонголт. Мөн Үндсэн хуулиар хамгаалагдсан эрх нь. Гээд, энэ нь аяга шаазан, гутал хувцас, мөнгө төгрөгөөр саналаа худалдах эрхтэй гэсэн үг биш.

Хэдийгээр хуулиар хориглодог ч саналаа худалддаг, санал худалдаж авдаг үзэгдэл сонгууль болгоноор гардаг. 2017 онд болсон Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр гэхэд л хоёр том нам аль, аль нь хууль зөрчин мөнгө тараасан, Говь-Алтай аймаг руу хоёр тэрбум төгрөг ачиж явсан “Милл Хаус” компанийн машин цагдаа нарт замдаа саатуулагдсан дуулиан сонгуулийн үеэр гарч байлаа. Тэр ч бүү хэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдвол бүх зээлийг тэглэнэ гэсэн амлалтад хууртсан хэчнээн сонгогч АН-ын нэр дэвшигчийг дугуйлсныг мэдэхгүй. Гэхдээ сонгогчдод энэ мэт молиго үмхүүлэхдээ манай улстөрчид улам төгөлдөршиж яваа нь Н.Энхбаярын ипотекийн зээлийг тэглэнэ, үнэгүй орон сууц бэлэглэнэ гэх үлгэрийн амлалт. Энэ амлалтад нь хэдэн арваараа итгээд Н.Энхбаярын МАХН-ын байрны өмнө дугаарлаад зогсож байгаа ард түмнийг “биеэ үнэлэгчид” биш гэх үү. Оросууд ийм амлалтыг “Вешать лапшу на ухо” гэдэг, монголчуудын хэлдгээр “Чихэн дээр цэцэг ургуулах” гэсэнтэй адилхан.

Сонгуулийн тогтолцоо, сонгогчдын боловсрол хоёр нэг тэрэгний хоёр дугуй гэсэн үг. Өнгөрсөн хугацаанд нэг дугуйгаа ярьж ирснээс нөгөө дугуйгаа огт мартчихсан. Энэ нь ч улстөрчдөд илүү сайн, сонгогчид муу, боловсролгүй байх тусмаа тэдэнд ашигтай байж ирсэн байх. Тиймээс “ард түмэн цагаан цаас” гэж доромжлоод суудаг байлгүй. Үнэндээ ч, арав таван цааснаас биеэ худалддаг сонгогчдыг цагаан цаас гэх нь харин ч гоёдно.

  Ямар ч сайн тогтолцоотой байлаа сонгогчид нь боловсролгүй бол мөнгөөр саналыг нь худалдаад авчихна. Сонгогчид нь боловсролтой, тогтолцоо нь гажигтай бол мөнөөх урлаг, спорт, уран сайханчид нь УИХ-д гарч ирнэ.

Тиймээс тогтолцоо ярьж байгаа бол сонгогчдын боловсролыг ч давхар хөндөх ёстой. Учир нь, таксины жолоочоос мэдээлэл авдаг сонгогчтой, таксины жолоочдод зориулсан тогтолцоотой бол УИХ-ын чадамж, нэр хүндийн асуудал үргэлж сөхөгдөнө гэсэн үг.

“Сант Марал”-ын судалгаанаас харахад Монголын нийт сонгогчдын 56.9 хувь нь аль нэг намыг дэмждэггүй хөвөгчид аж. Тэдэнтэй намууд тулж, тэдний саналыг худалдаж авахыг оролддог.

УИХ-ын 2016 оны сонгуулийн дараа Нийгмийн бодлого, хөгжил, судалгааны хүрээлэнгээс хийсэн сонирхолтой судалгаанд “Аль нам, хэнд саналаа өгөхөө хэзээ эцэслэн шийдсэн бэ” гэх асуултад 28 хувь зургадугаар сараас өмнө, 44 хувь нь сурталчилгааны үеэр, 11 хувь нь сонгуулийн байранд сонголтоо хийсэн гэж. Эндээс харвал Монголын нийт сонгогчдын 28 хувь нь хатуу үнэмшилтэй сонгогч, харин 11 хувь саналаа худалдагсад байх магадлал өндөр.

Сонгогчдын хувьд шийдвэр гаргахад хамгийн их нөлөөлдөг зүйл нь сурталчилгаа. Гэхдээ сурталчилгаа бол намуудын мөрийн хөтөлбөр биш. Намуудын мөрийн хөтөлбөр бодит ажил болно гэсэн үг биш. МАН гэхэд 2016 онд бүх төрлийн татвар нэмэхгүй, шинээр татвар бий болгохгүй гэж мөрийн хөтөлбөртөө тусгасан, одоо яаж байна, долоон төрлийн татвар нэмсэн. Үнийг тогтвортой байлгахаа амласан, гэтэл мах, гурил, сүү будаа, шатахуун гээд өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ бүгд өссөн.

Дөрвөн жилийн өмнө ямар амлалт өгч байснаа эрх баригчид, МАН юу амлаж байсныг иргэд өдөр бүрийн сенсаац дуулиан дундаа өнөөдөр хэдийнэ мартчихсан.

МАН-ын жаран тэрбум, ЖДҮ-гийн хэрэг бол Монголын сонгогчдын боловсролгүйн  алдаа. Сонгогчид биеэ үнэлбэл УИХ-д биеэ үнэлэгчид л гарч ирнэ.

Гэхдээ монголчуудын улс төрийн оролцоо олон нийтийн сүлжээнээс хараад өндөр юм шиг санагддаг?

Нарийндаа сонгуулийн үеэр идэвхи, оролцоо бага байна. Ази тивийнхээ дунджаас доогуур байгаад байна. Иргэдийн сонгуулийн ирц буурсаар байгаа. Өнөө жилийн сонгуулиар иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх чиглэлээр онцгой анхаарах ёстой болоод байна.

Сүүлийн гурав, дөрвөн сонгууль дараалан сонгогчдын ирц дандаа буурч байгаа. Сонгуулийн үр дүнд сонгуулиар бий болж байгаа институциүдэд итгэх сонгогчдын итгэл тааруу байгаагаас сонгуулийн ирц нь ингэж асуудалтай болж ирж байна. 2016 онд саналаа өгсөн сонгогчдын дөнгөж 10 хувь нь 18-25 насны залуучууд, 25 хувь нь 18-35 насны залуус байсан. Залуучуудын сонгуулийн идэвх оролцоог нэмэгдүүлэх чиглэлээр дор бүрнээ л ажиллах хэрэгтэй байна. Залуучуудыг зургадугаар сарын 29-нд саналын байранд очиж заавал саналаа өгөөрэй гэж уриалъя. Сонгогчдын идэвх нэмэгдэнэ гэсэн баталгаа алга л даа. Тийм учраас залуучуудад хандсан маш олон ажлыг хийхээр бэлтгэл ажилдаа орчихсон байна. 2016 онд саналаа өгсөн иргэдэд гар утасны нэгж тарааж байсан. Сонгуулийн хуульд сонгогчдын идэвх ирц, оролцоог нэмэгдүүлэх чиглэлээр тусгай арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх бүрэн эрх Сонгуулийн ерөнхий хороонд байгаа. Гэхдээ бид гар утасны нэгж, тодорхой урамшуулал харахгүйгээр санал өгөх байр руу очиж засгийн эрх барих эрхээ эдэлж байгаа хамгийн том баярын онцгой чухал өдөр гэж ойлгох нь зүйтэй л дээ.Энэ ойлголтыг залууст өгөхийн тулд тэдний ихэнх цагаа өнгөрөөж буй олон нийтийн сүлжээ, уулздаг газруудад нь тэдний хэлээр сонирхол анхаарлыг татсан хувилбараар ажиллах шаардлага гарч байна.

Нөгөө талдаа сонгуульд саналаа өгөхийг хүсдэг ч өгч чаддаггүй иргэд бас байгаа талаар судлаачид ярьдаг. Тэднийг хэрхэн оролцуулах вэ?

Монгол улсад 49174 сонгуулийн насны хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд байдаг гэсэн судалгаа бий. Тэдний 85 хувь нь сонгуульд огт саналаа өгч байгаагүй. Мөн саналаа өгч байгаа хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн 60 хувь нь хөгжлийн бэрхшээлээсээ хамааран саналаа чөлөөтэй илэрхийлэх, бодит, тэнцвэртэй мэдээлэл авах боломж хязгаарлагдмал байна. Албан бус тоогоор гадаад улс орнуудад 250.000 орчим сонгогч ажиллаж, амьдарч байгаа гэсэн судалгаа байдаг бөгөөд энэ нь нийт сонгогчдын 18 хувьтай тэнцэж байна. УИХ-ын сонгуулийн хуулиар санал авах өдөр зөвхөн эх орондоо байгаа сонгогчид саналаа өгөх эрхтэй байдаг тул гадаадад байгаа сонгогчид сонгуулийн эрхээ эдэлж чадахгүй байна. Тэгэхээр эдгээр иргэд өөрсдөө төрийн дээд байгууллагаа байгуулах үйлсэд гар бие оролцох, өөрсдийн саналыг тусгуулахын төлөө шаардлага тавих, тэднийг төлөөлдөг төрийн болон ТББ-ууд үйл ажиллагаагаа энэ чиглэл рүү эрчимжүүлэх шаардлага байгаа юм. Үнэхээр эдгээр иргэдийн санал байхгүйгээс болж дараа нь байгуулагдсан парламентдаа сэтгэл хангалуун бус байх явдал их байна шүү дээ.

-Сонгуулийн хуулийг батлах үеэр сонгууль болохоос зургаан сарын дотор хөндөж болохгүй гэх заалтыг орхисон нь маргаан дагуулж байна. Тэгтэл одоо Сонгуулийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулахаар болж байх шиг байна?

-Судлаачийнхаа хувьд үүнийг харвал энэ чинь нэг талаасаа бол ёсзүйн асуудал байхгүй юу. Сонгуулийн хуульд сонгууль болохоос зургаан сарын дотор гар хүрч болдоггүй гэдэг чинь өөрөө маш өндөр ёс суртахууны ёсзүйн асуудал болж ирж байгаа юм. Тэр заалтыг аваад хаячихаараа хуульд гар хүрэх боломжтой болсон гэсэн үг биш шүү дээ. Сонгууль ойртох тусам сонгуулийн хуульдаа гар хүрч байна гэдэг чинь өөрөө сонирхлын зөрчилтэй л шийдвэр болж хувирна шүү дээ. Хүний эрхийг хангах үндэсний хөтөлбөр одоо хүртэл хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа.

-Сонгуулийн санал тоолох үйл явцад үл итгэх хандлага ч бий?

-2012 оны сонгуулиас хойшхи үйл явцыг автоматжуулснаараа маш олон асуудлыг шийдэж чадсан. 2008 оны сонгуулийн үр дүнг санаж байгаа байх. Санал тооллогын дүн гажуудсанаас болж сонгуулийн үр дүнг эсэргүүцсэн иргэд жагсаал цуглаан хийж байсан. Санал тооллогын дүнд нөлөөлөх явц манай улсад тахлын хэмжээний аюултай дүр зурагтай болчихсон байсан. Энэ бүгдийг халж технологийн шинэчлэлтэй уялдуулж сонгуулийн санал тоолох, дүнг гаргах үйл явц автоматчлагдсанаараа нааштай шинэчлэлийг бидэнд авчирч өгсөн. Улс төрийн намууд сонгогчдын сэтгэлзүйгээр тоглоод байна л даа. Сонгогчдыг сонгуулийн үр дүнд итгэхгүй байхыг уриалж байна. Судлаачийн хувьд энэ бүхнийг харахаар бидний энэ хэрэглээд байгаа сонгуулийн автомат систем нь бусад улс орнуудад асуудалтай болоод байгаа электрон систем биш байхгүй юу. Олон улсын стандартаараа бол бидний хэрэглэж байгаа энэ автоматжуулсан систем буюу тоолж, үр дүн гаргаж байгаа процедур, хар машин чинь үнэндээ гар тооллогын систем юм.

Ярилцсанд баярлалаа. Сонгогчидын боловсролд оруулж буй таны ажилд өндөр амжилт хүсье....

Мэдээ таалагдсан бол лайк дарна уу:

СЭТГЭГДЭЛ (2)

by 2020-01-12

яг ийм л хүнүүс төрд хэрэгтэй байна.

by 2020-01-12

Хиймортой эр шүү хуйхтай л байна.

ШИНЭ МЭДЭЭ



Warning: fopen(/var/www/html/xac/ww.hardnews.mn/cache/2afea1c081464cdb0988710369a652fe.html): failed to open stream: No such file or directory in /var/www/html/xac/ww.hardnews.mn/cache.php on line 27

Warning: fwrite() expects parameter 1 to be resource, boolean given in /var/www/html/xac/ww.hardnews.mn/cache.php on line 28

Warning: fclose() expects parameter 1 to be resource, boolean given in /var/www/html/xac/ww.hardnews.mn/cache.php on line 29