Ж.Алтангэрэл: Үүнийг шийдвэл энэ олон гомдоод байгаа хүмүүсийн гомдлыг тайлах юм

Nalaih_ZD.jpg Ж.Алтангэрэл: Үүнийг шийдвэл энэ олон гомдоод байгаа хүмүүсийн гомдлыг тайлах юм

Нийслэлийн Налайх дүүргийн Засаг даргын Тамгын газрын дарга Ж.Алтангэрэлтэй Налайх дүүргийн иргэдийн аж амьдрал болон хохирсон уурхайчдын нөхцөл байдлын талаар ярилцлаа.

-Налайхын уурхайчид болон Шилний үйлдвэрт ажиллаж байсан ажилчид ҮЭХ-ны даргатайгаа хамт хуралдлаа. Тэд зовлон бэрхшээлээ ярьж байна. Мөн Налайх уурхай хэрхэн үүссэн түүхээс ч дурдлаа. Энэ талаар та эхлээд байр сууриа илэрхийлнэ үү?

-Налайхын уурхай гэдэг нэрийн талаар бид тодорхой, цэгцтэй ойлголтгүй явсаар ирлээ. Нэг хэсэг нь сайхан налуу уурхайгаас нүүрс гарсан учир Налайх гэж нэрлэдэг бол нөгөө хэсэг нь сайхан налайж явсан нутаг байна гэж өөр өөрийн өнцгөөс ярьдаг. Гэхдээ өнөөдрийн суурин энэхүү сайхан газарт Налайх дүүрэг нутагшиж байдаг.

Налайх дүүрэг Улаанбаатар хотоос өмнө нь суурин иргэншилтэй газар болсон байх магадлал өндөртэй байна. 2015 онд Оросын эрдэмтэн н.Майский Монголд аялж явахдаа Налайхаар дайрч, нүүрс олборлож байсан орос эзэнтэй хятад, монгол уурхайчидтай уулзаад гарчээ. Тэр үед Налайхын уурхайгаас Улаанбаатар хотод Богд хааны Ногоон ордны өвлийн нүүрс, Оросын Консулын дэнжийн нүүрсийг морин тэргээр зөөж, хүргэдэг байсан. Ингэхэд түүхийн сурвалж бичгийг харахад тухайн үедээ хөл Налайх гэж нэрлэдэг байжээ.

-Хөл Налайх гэж ямар утгаар хэлж байсан юм бол?

-Хөл хөдөлгөөн ихтэй байсан байж таарна. Энэ утгаараа Хөлийн хөндий буюу Хөл Налайх гэж баруун талд хонхорын дэргэд Богд уулнаас гол горхи урсдаг. Энэ голыг Хөлийн гол гэж нэрлэдэг юм. Налайх-Улаанбаатар хот хоёрын хооронд морин тэрэг, үхэр тэргээр ч нүүрс болон бусад юмаа зөөж байсан хөл хөдөлгөөнтэй газар байжээ гэдэг ойлголт бидэнд өгдөг.

-Олон жилийн тэртээгээс хөл хөдөлгөөн ихтэй байсан газар өнөөдөр ямар хөгжилд хүрэв?

-100 жилээр яригдах түүхтэй Налайх яагаад хөгжихгүй өдийг хүрчихэв ээ гэж ярья. Гэтэл Улсын нийслэл Улаанбаатар хажууханд хөгжиж байдаг. Тухайн үеийн ардын хувьсгалын дараа байгуулагдсан төр, засаг Налайхын уурхай гэж газар байдаг юм гэж ярилцаад, 1922 онд Засгийн газрын тогтоол гарч, Налайхын уурхайг улсын мэдэлд авсан байдаг. Улсын мэдэлд авсан энэ тогтоол Монгол Улсад уул уурхайн салбар үүсч хөгжсөн өдөр болдог.

Одоо Налайх дүүргийг аж үйлдвэрийн ууган голомт Налайхын уурхай гэж үздэг. Тэр цагаас хойш хөгжиж, хөрөнгө оруулалт оруулж, нэлээд том бүтээн байгуулалт хийсээр байгаад 1953-1957 оны хооронд Налайхын их уурхайн комбинатыг Орос ах нарын буянаар байгуулсан түүх бий. Цагтаа сая гаруй тонн нүүрс олборлодог, 2000 гаруй ажилчинтай, 20 000 гаруй хүн амтай, ийм том үйлдвэртэй төв суурин газар байжээ. Гэтэл одоо энэхүү төв суурин газрын уурхай зах зээлийн шуурганд хаагдсан, иймэрхүү нөхцөлтэй байх жишээтэй.

-Тухайн үед Налайхын уурхайг яагаад зогсоосон юм бэ.?

-Налайхын уурхайг яагаад хаачихав аа гэдэг. Уурхайг хаасан шалтгааны талаар бид нарийн ойлголтгүй л явж ирсэн. Налайхын уурхай Оросын эрдэмтдийн тогтоосон, манай уурхайчдын ярьж байгаагаар 150 сая тонн нүүрсний нөөцтэй газар гэдэг. Гэтэл социализмын үед 1940-ээд оноос хойш Улаанбаатар хотыг дулаанаар хангаж, гал голомтоо таслахгүй өдий хүртэл явж ирэхдээ 40 хэдэн сая тонн нүүрс олборлож, өгсөн байна. Тэгэхээр нөгөө 100 гаруй сая тонн нүүрс яасан бэ. Мэдээж, газрынхаа гүнд үлдсэн. Өөрөөр хэлбэл, уурхайчид төлөвлөгөөний дагуу өдрөөс өдөрт өсөн дэвжиж байгаа нийслэлийн дулааныг хангахын тулд яаралтай их хэмжээний нүүрс шаардагдаж, хамгийн доод долоо, найм үеэс нь нүүрсээ авахгүйгээр хамгийн дээд талаас нь сорчлоод нүүрсээ авдаг байжээ.

Нэгд, нүүрсээ сорчлоод авчихсан болохоор доошоо ухахаар нэг тонн нүүрсэнд зарцуулах зардал нь өсөөд ирсэн. Хоёрт, ашиглалтын буруу үйл ажиллагаа явуулснаас болж байгалийн хий дэлбэрч, харамсалтай нь 1995 онд маш том осол гарч 20 гаруй хүн нас барсан. Энэ осол, аваарын дараа Налайхын уурхайг ашиглахад хэцүү болжээ гэсэн төр, засгийн шийдвэр гарч, хаагдсан. Тэр цагаас хойш зах зээлийн системд орсон. Уурхайгаа түшиж амьдарч байсан хүмүүсийн нэг хэсэг нь Багануурын шинэ уурхай руу шилжсэн. Зарим хэсэг нь зах зээлийн жам ёсоор үр хүүхэдтэйгээ наймаа худалдаа эрхлээд явсан. Нэг үеийн түүх ингэж үгүй болж байна.

-Уурхайд ажилладаг байсан уурхайчдын дүр төрхийг сая болсон ҮЭХ-ны хуралд би ажиглалаа. Их л ядруу байдалтай байх юм. Танай Тамгын газраас тэднийг яаж харж, үздэг юм бэ?

-Сүүлийн үеийн уурхайчид 1991онд 21 настай байсан бол одоо 30 гаруй жил өнгөрч, доод тал нь 50 орчим настай болсон. Дээд тал нь 80, 90 настай хүмүүс болжээ. Одоо уурхайчдын унаган ажилчдын бүтэц нь 50 наснаас дээш насных байна. Тэдэнд нөхөн төлбөр олгох асуудлаар улсаас хэд хэдэн удаа харж, үзсэн байдаг. Нэг удаа 350 000 төгрөгний буцалтгүй тусламж, мөн 600 000 гаруй төгрөг гэх зэрэг тусламжийг хуулиас гадуур, Засгийн газрын тогтоолоор олгосон байдаг. Харин одоо үлдсэн уурхайчид ажил хөдөлмөрөө эрхэлж явж байгаад хохирч, хэлмэгдсэн байгаа. Энэ хүмүүсийг төр, засаг нэг удаа харж үзээд, дэмжлэг туслалцаа үзүүлэх бололцоо бий байх. Бид энэ асуудлаар тухайн шатанд нь, Засгийн газарт ч нэг биш удаа саналаа явуулсан.

-2011 оноос хойш групптэй, тэтгэвэрт байгаа уурхайчид нөхөн олговроо аваагүй гэж ярьж байна. Хөдөлмөрийн хуулийн 97-р зүйлийн заалт ёсоор нөхөн олговрыг нь ямар шалтгаанаар өгөхгүй байгаа юм бэ?

-Налайхын уурхай бол газрын гүний уурхай юм. Өөрөөр хэлбэл, газрын гүнд уурхайчид хиймэл агаарт ажилладаг. Тэр үед газрын гүнийн тоосоо соруулж авах техник, хүч бололцоо байхгүй байсан. Газрын гүнд хиймэл амьсгалтай, тоосонцор орчинд ажиллаж байсан ажилчид бүгд уушиг нь муудсан. Тэд мэргэжлээс шалтгаалах өвчинтэй болж, хагас амьсгалдаг. Тал уушиггүй хүмүүс болсон. Тиймээс тэдний уушгийг эмчлэхэд хамгийн наад зах нь сайхан агаар хэрэгтэй гэдэг.

-Уурхайчдад зориулсан сувилал Налайх дүүрэгт байгаа юу. Эрүүл мэндийн талаас нь ямар дэмжлэг үзүүлдэг юм бэ?

-Одоо уурхайчдад зориулсан сувилал Налайх дүүрэгт байхгүй. Зах зээлийн жамаараа байхгүй болсон. Одоо Налайхын уурхайд ажиллаж байсан хүмүүс 40-50 хувь хөдөлмөрийн чадвраа алдсан гэж тогтоолгож, группын мөнгөө л авдаг. Энэ мөнгө мэдээж, 1990-ээд оны ханшаар их бага тогтоогдсон байдаг. Тиймээс эдгээр уурхайчдын тэтгэвэр, тэтгэмжийг нь өндөр тогтоолгох ямар бололцоо байна, хуулийн ямар гаргалгаа байна вэ гэж аль аль талдаа ярилцаад байгаа. Эцсийн шийдвэрт төр, засаг нэг удаагийн том тэтгэмж өгөөч ээ гэж хүсэлт тавиад байгаа юм.

Залуу нас, халуун цусаа зориулсан уурхайчдад төр, засгаас нөхөн олговрыг олгосон шиг олгуулъя

-Нөхөн олговроо 2011 оноос хойш аваагүй уурхайчдад нэг мөсөн тэтгэмж олгуулахыг зорьж байгаа юм уу, тэд нөхөн олговроо хэдэн удаа авах хүсэлтэй байгаа юм бэ?

- Залуу нас, халуун цусаа зориулсан уурхайчдад төр, засгаас нөхөн олговрыг олгосон шиг олгуулъя гэж байгаа юм. Хуулиараа сар бүр өгөөд байж болдоггүй юм билээ. Одоо уурхайчдын ганц хүсэлт бол нэг удаа 10-15 сая төгрөг тавьж өгвөл үхэн үхтлээ дахиж янз бүрийн зүйл нэхэхгүй. Эсвэл байр сууцаар хангаад өгөөч ээ гэж хэлж байгаа. Энэ хүсэлтийг Төрийн санхүүгийн нөхцөл байдалд түшиглэж, том хэмжээний арга хэмжээ авах хэрэгтэй. Магадгүй Налайхын уурхайн осол Монголд эхний бөгөөд сүүлийн сүйрэл байсан байх. Ийм том сууринд зах зээлд хаягдсан хүмүүс ажилгүй, амьдралгүй хэцүү л амьдарч байна.

-Хамгийн их хаягдаж, орхигдсон хүмүүс хамгийн “хэцүү гомдолтой” байдаг тухай тэд онцлон ярьж байсан?

-Төр, засгаас хаягдаж, орхигдсон эдгээр уурхайчид хүнд байгааг мэдэж байгаа. Гар аргаар нүүрс олборлох гэж тэмүүлж, ажиллах тохиолдол байна. 50-100 метрт орхигдсон нүүрсийг 1991 оноос хойш 240 гаруй хүн гар аргаар олборлож байгаад амь насаа алдсан баримт байдаг. Налайх ямар Афгани, Сирийн дайн гарсан газар биш. Тиймээс төр, засаг энэ асуудалд анхаарч, шийдвэр гаргаач гэсэн гомдолтой хүмүүс Налайхад байгаа юм.

Би бас уурхайчны хүүхэд. Налайх дүүргийн унаган хүн. Аав Жамбал маань жирийн уурхайчин, ээж маань уурхайг түшиглэсэн эмнэлэгт насаараа ажиллаж байгаад тэтгэвэрт гарсан. Аавын минь уушигны тал нь амьсгалдаг. Эмчилгээ байнга хийлгэдэг. Улаанбаатар хотын утаанд амьсгалж чаддаггүй, унтаж чаддаггүй. Ингэж орхигдсон хүмүүсийг анхаарч, үр хүүхдүүдийг нь ч гэсэн ажилтай болгож өгөөч гэсэн гомдол явж байгаа. Энэ нөхдүүдэд төр, засаг гараа сунгах болов уу гэсэн бодолтой би явдаг. Манай тамгын газар тэдэнд мөнгөөр туслах бололцоо байхгүй. Бид хэрэгжүүлэх, хууль батладаг түвшинд саналаа явуулдаг.

-Уурхайчдаас гадна Налайх дүүргийн иргэдийн аж амьдрал ямар байна вэ. Хятадын эрлийз болон казак үндэстэн нэлээд амьдардаг гэж ярьцгаадаг. Тэдний амьдрал бас ямар байдаг бол. Уучлаарай, энэ хоёр үндэстэнг гадуурхаж хэлж байгаа юм биш шүү?

-Бид үнэнийг л хэлэх ёстой. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн нэг хүнд оногддог хэмжээ талаас хэлбэл Налайх дүүрэгт ажилладаг үйлдвэр бараг байхгүй гэж хэлж болно. Гэхдээ манайд тахианы үйлдвэр, 20-иод тоосгоны үйлдвэр, гар аргаар нүүрс олборлодог үйлдвэр, хоёр төмрийн болон нэг цементийн үйлдвэртэй. Үнэнээ хэлэхэд тэнд ажилладаг хүмүүсийн цалин, өртөг бага байна. Насанд хүрсэн эмэгтэйчүүд, насанд хүрээгүй хүүхэд өдөржингээ хөл нүцгэн хөдөлмөрийн хүнд нөхцөлд ажиллаад, өдөрт 10 000 төгрөгний цалин авч байна. Ийм мөнгөөр амьдралаа зогоодог. Улирлын чанартай ажлууд ч байдаг. Өвлийн цагт ажил байхгүй. Зарим иргэд хувийн уурхайг дагаж, хуушуур, бууз зарж амьдарч байна.

-Өөр хийх ажил байдаггүй юм уу. Ер нь тэднийг ажилтай, орлоготой болгоход танай Засаг даргын Тамгын газар ямар ажил хийхээр зорьж байгаа юм бэ?

-Тэдэнд өөр ажил олдохгүй байна. Бид тэднийг ажилтай, орлоготой болгох гэж үзэж байна. Хамгийн хөнгөлттэй нөхцлөөр үйлдвэр бариач, төрөл бүрийн үйлчилгээний газрууд байгуулаач. Тэнд хүмүүсээ ажилуулъя гэсэн саналаа бид тавьсаар байгаа.

Улаанбаатар хотын иргэдээс бараг хагас сая хүн Горхи-Тэрэлжийн жуулчны баазад ирж, амарч байна. Үүнийг түшиглэж, дүүргийнхээ иргэдийг ажилтай, орлоготой болгоё гэсэн бодолтой байдаг. Гэхдээ аялал жуулчлалын газрууд хуулиар дархан цаазтай бүс газар нутгийн хувьд Налайх дүүрэгт байдаг боловч бизнес, аялал жуулчлалын зөвшөөрөл, лиценз олголт бүхэн Байгаль орчны яаманд харъяалагддаг. Тэр аж ахуйн нэгжүүд татвраа хотод төлдөг байж болно. Гэхдээ Налайх дүүргээс ажилчид аваач гэсэн зорилгоо хэлж байгаа. Цаашид Налайх дүүрэг хөгжинө. Хөгжих сайхан гарц дээрээ байна. Налайхчуудад геополитик, зам харилцаа, инженерийн байгууламж болон газрын байршлын хувьд давуу талууд бий.

-Засгийн газрын аялал жуулчлалын мастер төлөвлөгөөнд Налайх дүүргийг хөгжүүлэх талаар хэр тусгагдсан юм бэ?

-Налайх дүүрэгт барилгын материал, технологийн паркийг байгуулъя гэсэн Засгийн газрын шийд гарсан. 100 гаруй га газарт барилгын материалын технологийн үйлдвэрээ байгуулахаар ажиллаж байна. Үйлдвэрээ нээгээд, ажилчдаа авч ажилуулсан компани одоохондоо байхгүй.

- Засгийн газраас санхүүжилтийг нь гаргаж байгаа юу?

-Технологи эдийн засгийн үндэслэлийг нь тооцон санхүүжүүлж, тэрбум гаруй төгрөг төлөвлөсөн учир ажил явагдаж байгаа.

-Хамгийн наад зах нь хүний өдрийн амьжиргааны орлогоо олох жижиг, том захууд Налайх дүүрэгт хэр зэрэг байдаг юм бэ?

-Засгийн газрын түвшинд технологийн үйлдвэрээ дагаад барилгын бөөний төв байгуулъя гэсэн дагавар цогц төсөл яригдаж байгаа. Энэ төсөл хэрэгжээсэй. Одоо удаашралтай байна. Мэдээж, 40 гаруй мянган хүн амтай Налайх сууринд өөрийн гэсэн захтай. Хүмүүс тэнд худалдаа, наймаагаа хийж, ажилладаг. Энэ бол аль ч газарт байдаг. Ийм жижиг бизнес эрхэлт бол ажлын байр биш. Ийм үйл ажиллагаанд нэмүү өртөг шингэсэн зүйл байхгүй учир захыг хэдийг ч барьж болно. Гэхдээ хүний амьдралын хэрэгцээг шийдэхгүй гэж бид үздэг. Иймээс бид үйлдвэрлэл, ажилгүйдлийг шийдэж байж, ядуурлаас гарна. Үүнийг шийдвэл энэ олон гомдоод байгаа хүмүүсийн гомдлыг тайлах юм.

-Ярилцлага өгсөн танд баярлалаа.

Ярилцсан Б.Баярмаа

Мэдээ таалагдсан бол лайк дарна уу:

СЭТГЭГДЭЛ (0)

ШИНЭ МЭДЭЭ